โก๋งเก๋งกับม้าก้านกล้วย ของเล่นพื้นบ้านล้านนาที่เด็กพะเยารุ่นก่อนเล่น
26 ตุลาคม 2569
ของเล่นที่เด็กยุคนี้ถืออยู่ในมือส่วนใหญ่มีแบตเตอรี่ มีหน้าจอ หรือมีรีโมต ส่วนของเล่นของคนรุ่นปู่ย่าในพะเยาและอีกหลายจังหวัดภาคเหนือ มักเริ่มจากมีดหนึ่งเล่มกับกอไผ่ข้างบ้าน ผู้ใหญ่ตัด เด็กช่วยเหลา แล้วก็ได้ของเล่นที่ใช้ไปทั้งหน้าแล้ง
ความต่างของสองยุคนี้ไม่ได้มีแค่วัสดุ ของเล่นสมัยใหม่อย่างรถวิทยุบังคับต้องดูเรื่องแบตและอะไหล่ ถ้าจะหาคันมือสองให้ลูกทางออนไลน์ ก็มีสิ่งที่ควรขอดูจากผู้ขายก่อนตกลงรับรถบังคับต่อจากคนอื่น ขณะที่ของเล่นพื้นบ้านพังเมื่อไรก็ทำใหม่ได้จากของรอบตัว ของเล่นที่เล่าต่อไปนี้เป็นของเล่นพื้นบ้านภาคเหนือทั่วไป บางชิ้นอาจได้เห็นอีกครั้งในงานประเพณีหรือกิจกรรมวัฒนธรรมของชุมชน
ของเล่นจากไม้ไผ่
โก๋งเก๋ง ไม้ค้ำที่ทำให้ตัวสูงขึ้น
โก๋งเก๋งคือไม้ไผ่สองลำที่มีที่วางเท้ายื่นออกมา ผู้เล่นยืนบนที่วางเท้า มือจับปลายไม้ด้านบน แล้วก้าวเดินไปทีละข้าง ช่วงแรกจะเซไปมาจนต้องกระโดดลง แต่เมื่อจับจังหวะได้ก็เดินได้คล่อง เด็กโตบางคนแข่งกันเดินให้ถึงเส้นชัยก่อน หรือแข่งกันว่าใครยืนนิ่งได้นานกว่า
ใบพัดไม้ไผ่ ปั่นด้วยฝ่ามือ
เหลาไม้ไผ่แผ่นบางให้เป็นใบพัด เจาะรูตรงกลางแล้วเสียบก้านไม้กลมๆ ผู้เล่นถือก้านไว้ระหว่างฝ่ามือสองข้าง ถูมือเร็วๆ แล้วปล่อย ใบพัดจะหมุนลอยขึ้นไปก่อนร่วงลงมา ใครทำใบพัดได้สมดุลกว่าก็ลอยได้สูงกว่า
ของเล่นจากก้านกล้วยและใบไม้
ม้าก้านกล้วย
ตัดก้านใบกล้วยยาวๆ เหลือใบไว้ตรงปลายเป็นหางหรือแผงคอ บากตรงหัวให้เป็นหูม้า แล้วผูกเชือกเป็นบังเหียน เด็กคร่อมก้านกล้วยไว้แล้ววิ่งไปรอบลาน บางกลุ่มเล่นเป็นทัพม้าไล่กันจนเหนื่อย
ปืนก้านกล้วย
ใช้มีดบากก้านกล้วยเป็นแผ่นเล็กๆ เรียงกันตลอดแนว แล้วงัดให้แผ่นตั้งขึ้น เมื่อเอามือรูดไปตามก้าน แผ่นเหล่านั้นจะล้มลงทีละแผ่น เกิดเสียงดังป๊อกแป๊กต่อเนื่องคล้ายเสียงปืน
กังหันใบไม้
พับใบไม้ยาวๆ อย่างใบมะพร้าวให้เป็นใบพัด เสียบไว้ปลายไม้ แล้ววิ่งสวนลมให้หมุน เป็นของเล่นที่ทำเสร็จได้ในไม่กี่นาที และไม่ต้องใช้มีดถ้าผู้ใหญ่เตรียมใบไว้ให้
ของเล่นที่เล่นบนลานดิน
ลูกข่าง
ลูกข่างไม้กลึงหรือเหลาจากไม้เนื้อแข็ง พันด้วยเชือกแล้วเหวี่ยงลงพื้นให้หมุน ลานดินเรียบหน้าบ้านหรือลานวัดเคยเป็นสนามประจำ เด็กแข่งกันว่าลูกข่างของใครหมุนนานที่สุด หรือเหวี่ยงไปกระทบลูกของคู่แข่ง
หมากเก็บ
ใช้ก้อนหินเล็กๆ ขนาดใกล้กันหลายก้อน โยนก้อนหนึ่งขึ้นแล้วรีบเก็บก้อนที่วางอยู่บนพื้นก่อนจะรับก้อนที่ตกลงมา เล่นได้ทั้งบนลานดินและบนแคร่ไม้ใต้ถุนบ้าน
เล่นอย่างปลอดภัย
ไม้ไผ่ที่เพิ่งผ่ามีขอบคมและเสี้ยนเล็กๆ งานตัดและเหลาจึงควรเป็นหน้าที่ของผู้ใหญ่ แล้วใช้กระดาษทรายลบคมก่อนส่งให้เด็ก โก๋งเก๋งควรเล่นบนพื้นราบที่ไม่มีของแข็งรอบตัว ส่วนเด็กเล็กที่ชอบเอาของเข้าปาก ไม่ควรให้เล่นหมากเก็บโดยไม่มีคนดูแล ถ้าพาเด็กเล็กไปเที่ยวด้วย การวางจังหวะทริปให้เด็กวัยอนุบาลไม่ล้าเกินไป ก็ช่วยให้เขามีแรงเหลือไว้เล่นในจุดแบบนี้
ของเล่นกับชีวิตชุมชน
ของเล่นพื้นบ้านอยู่คู่กับงานฝีมืออื่นๆ ในหมู่บ้าน เด็กที่โตมากับการดูผู้ใหญ่เหลาไม้มักซึมซับวิธีใช้มือไปโดยไม่รู้ตัว คล้ายกับที่ลวดลายบนตุงประดับวัดที่ทำจากผ้าและกระดาษ ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น ในชุมชนที่ยังรักษาวิถีดั้งเดิมไว้อย่างชุมชนไทลื้อรอบวัดนันตารามที่เชียงคำ งานวัฒนธรรมของชุมชนก็เป็นโอกาสที่เด็กรุ่นใหม่จะได้เห็นวิถีเก่าจากของจริง
เย็นนี้ถ้ามีใบมะพร้าวสักทางหรือก้านกล้วยสักก้านใกล้มือ นั่งพับกังหันหรือบากม้าก้านกล้วยกับเด็กในบ้านสักชิ้น ของเล่นที่ทำเสร็จด้วยมือตัวเองมักถูกเล่นนานกว่าที่ผู้ใหญ่คาดไว้