จากภูกามยาวถึงพะเยา ชื่อเมืองที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย
10 ตุลาคม 2569
คนพะเยาบางคนยังเรียกเมืองของตัวเองว่า “ภูกามยาว” ในบางโอกาส ทั้งในงานบุญ บทเพลง หรือคำขวัญ และชื่อนี้ก็ยังเป็นชื่อของอำเภอหนึ่งในจังหวัดอยู่จนถึงวันนี้
ชื่อเก่าชื่อนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีของการย้อนดูว่า เมืองริมกว๊านแห่งนี้ถูกเรียกขานอย่างไรมาบ้างในแต่ละยุค
ตำนานเล่าว่าเมืองนี้เริ่มจากชื่อภูกามยาว
ตามตำนานเมืองพะเยาที่เล่าสืบกันมา ผู้ตั้งเมืองคือขุนจอมธรรม ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากราชวงศ์ของเมืองเงินยางทางเหนือ เมืองที่ตั้งขึ้นใหม่ถูกเรียกว่า “ภูกามยาว” ตามชื่อดอยหรือภูมิประเทศในบริเวณนั้น
ที่มาของคำว่า “กามยาว” มีข้อสันนิษฐานต่างกันไป บางสายเล่าว่ามาจากลักษณะของแนวภู บางสายผูกกับเรื่องเล่าท้องถิ่น ความหมายจริงจึงยังไม่มีข้อสรุปที่ตรงกัน และคนพะเยาเองก็ยอมรับความหลากหลายของเรื่องเล่านี้
เอกสารเก่าเขียนชื่อเมืองว่าพยาว
ในจารึกและเอกสารโบราณหลายชิ้น ชื่อเมืองปรากฏในรูป “พยาว” ซึ่งมีข้อสันนิษฐานว่าคลี่คลายมาจากชื่อเดิมในตำนาน หรือเป็นการเรียกแบบย่อที่ใช้กันในภาษาพูด
เมืองพยาวในยุคนั้นเป็นเมืองที่มีกษัตริย์ปกครองของตัวเอง เรื่องราวที่โด่งดังที่สุดคือยุคของพญางำเมือง ผู้เป็นมิตรสนิทกับกษัตริย์เมืองใหญ่อีกสองแห่ง และหลักฐานทางศาสนาที่ชัดเจนที่สุดชิ้นหนึ่งของเมืองก็คือพระพุทธรูปองค์ใหญ่ที่วัดศรีโคมคำ ซึ่งคนพะเยาถือเป็นพระคู่เมือง
เมื่อพยาวกลายเป็นเมืองหนึ่งในล้านนา
ต่อมาพยาวถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนา จากเมืองที่มีกษัตริย์ของตัวเองกลายเป็นเมืองสำคัญที่ขึ้นกับศูนย์กลางของล้านนา ช่วงนี้ชื่อเมืองยังคงใช้อยู่ในเอกสารต่างๆ และพะเยายังมีบทบาทในด้านศาสนาและงานช่าง
รอบๆ เมืองยังมีเมืองโบราณอื่นที่เกี่ยวพันกัน อย่างเมืองเก่าริมน้ำอิงในเขตอำเภอจุน ซึ่งมีข้อสันนิษฐานว่าอาจเป็นเมืองบริวารหรือเมืองที่ติดต่อกับพะเยาในช่วงเวลาหนึ่ง
ช่วงเมืองร้าง แล้วกลับมาเป็นพะเยาอีกครั้ง
ตามที่บันทึกไว้ ในยุคที่ล้านนาเผชิญศึกสงครามยืดเยื้อ ผู้คนจากหลายเมืองรวมทั้งพะเยาต้องอพยพไปอยู่ที่อื่น เมืองจึงเงียบร้างไปช่วงหนึ่ง ก่อนจะมีการรวบรวมผู้คนกลับมาฟื้นเมืองขึ้นใหม่ในภายหลัง
จากนั้นเมื่อมีการปรับการปกครองหัวเมืองฝ่ายเหนือ พะเยาเคยเป็นส่วนหนึ่งของจังหวัดเชียงราย ก่อนจะแยกออกมาเป็นจังหวัดพะเยาอย่างในปัจจุบัน การสะกดชื่อเมืองก็ค่อยๆ มาลงตัวที่ “พะเยา” ตามระบบการเขียนสมัยใหม่
ชื่อเก่าไม่ได้หายไป แค่ย้ายไปอยู่ที่อื่น
ชื่อบ้านนามเมืองเป็นเหมือนบันทึกที่ผู้คนพกติดตัว ไม่ใช่แค่ที่พะเยา ทางใต้สุดของประเทศก็มีให้เห็น เช่น ชื่อหมู่บ้านภาษามลายูในปัตตานีที่ยังบอกลักษณะพื้นที่เดิมไว้ ชื่อเหล่านี้ทำให้คนรุ่นหลังรู้ว่าบรรพบุรุษมองบ้านของตัวเองอย่างไร
ที่พะเยา ชื่อภูกามยาวยังอยู่ในชื่ออำเภอ ในคำเรียกเมืองแบบภาษากวี และในชื่อขององค์กรหรือกิจการท้องถิ่นบางแห่ง ระหว่างเดินเล่นในเมือง ลองสังเกตป้ายถนน ชื่อโรงเรียน หรือป้ายร้านค้าดูไหมว่า มีชื่อไหนบ้างที่ยังพาเราย้อนกลับไปถึงภูกามยาวหรือพยาว