เรือลำเล็กในกว๊านพะเยา ชีวิตคนหาปลาตั้งแต่ก่อนฟ้าสาง

ฟ้าเหนือกว๊านพะเยายังเป็นสีเทาเข้ม ริมตลิ่งได้ยินเพียงเสียงน้ำกระทบตอไม้กับเสียงพายจุ่มลงน้ำเบาๆ เรือลำเล็กลำหนึ่งค่อยๆ ลอยห่างจากฝั่ง คนบนเรือยืนทรงตัวอยู่ท้ายลำอย่างเงียบเชียบ จนเงาเรือกลืนไปกับผิวน้ำที่ยังไม่มีแสงอะไรสะท้อน

กว่าผู้มาเยือนจะออกจากที่พักตอนสาย งานหลักของคนหาปลาก็ผ่านไปเกินครึ่งแล้ว

ก่อนแสงแรก เรือก็ออกจากฝั่ง

คนหาปลาริมกว๊านจำนวนไม่น้อยออกเรือตั้งแต่ฟ้ายังไม่สาง เพราะอากาศยังเย็น ผิวน้ำยังนิ่ง และเป็นจังหวะที่ปลาออกหากิน บางคนออกไปกู้เครื่องมือที่วางไว้ตั้งแต่เย็นวันก่อน บางคนออกไปวางชุดใหม่

เรือที่ใช้มักเป็นลำเล็ก บางลำยังใช้พาย บางลำติดเครื่องยนต์ขนาดเล็ก ข้อดีคือลัดเลาะตามแนวพืชน้ำได้คล่อง ข้อเสียคือคนบนเรือต้องทรงตัวอยู่ตลอด

ลองนึกถึงการยืนบนไม้กระดานที่โยกตามคลื่น แล้วต้องก้มดึงอวน ยกถังปลา ซ้ำๆ อยู่หลายชั่วโมง ก็พอเข้าใจว่าทำไมคนหาปลาหลายคนมีอาการปวดหลังและปวดฝ่าเท้าเป็นของประจำตัว ไม่ต่างจากคนทำงานในร้านค้าหรือโรงงานที่ต้องอยู่บนเท้าทั้งวัน ใครที่งานเป็นแบบนั้น อ่านเรื่องการดูแลเท้าและหลังเมื่องานบังคับให้ต้องยืนนานๆไว้ประกอบก็ได้

“เช้ามืดน้ำนิ่ง ทำงานง่าย พอแดดออกลมมา เรือก็โคลง งานก็ช้าลงเอง”

— ตัวอย่างคำพูดในแบบที่อาจได้ยินจากคนหาปลาริมกว๊าน (ยกมาเพื่ออธิบายบรรยากาศ ไม่ได้อ้างถึงบุคคลใด)

เครื่องมือพื้นบ้านที่ยังอยู่คู่กว๊าน

เครื่องมือหาปลาในกว๊านเป็นของพื้นบ้านที่คนไทยหลายภาคคุ้นตา ไม่ซับซ้อน แต่ต้องอาศัยความชำนาญที่สะสมมานาน

  • แห เหวี่ยงจากเรือหรือจากตลิ่ง คนเหวี่ยงต้องอ่านผิวน้ำให้ออกว่าตรงไหนน่าจะมีปลารวมตัว
  • มองหรือข่าย ตาข่ายที่ขึงไว้ใต้น้ำ มีทุ่นลอยบอกตำแหน่ง
  • ไซและลอบ เครื่องดักที่สานขึ้นรูป วางตามแนวพืชน้ำหรือทางที่ปลาชอบว่ายผ่าน
  • เบ็ด มีทั้งแบบถือตกและแบบปักวางไว้เป็นแนว

ทุ่นเล็กๆ ที่ลอยเรียงกันกลางน้ำซึ่งคนนั่งริมกว๊านเห็นอยู่ไกลๆ ส่วนใหญ่คือเครื่องหมายของเครื่องมือที่ใครสักคนวางไว้ เจ้าของจำของตัวเองได้ และในหมู่คนหาปลาก็มีมารยาทกันเองว่าจะไม่แตะต้องเครื่องมือของคนอื่น

ระดับน้ำในกว๊านไม่ได้คงที่ทั้งปี ช่วงน้ำมากผิวน้ำแผ่กว้าง ปลาอาจกระจายตัวออกไป ช่วงน้ำน้อยพืชน้ำขึ้นหนา ทางเรือแคบลง ตำแหน่งวางเครื่องมือและวิธีที่ใช้จึงเปลี่ยนไปตามฤดู ไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้ตลอด

จากท้องเรือถึงสำรับ ปลาเดินทางต่อไปไหน

เมื่อเรือเข้าฝั่ง ปลาที่ได้จะถูกคัดแยกกันตรงนั้นเลย ส่วนหนึ่งส่งให้แม่ค้าที่รอรับไปวางแผงในตลาดยามเช้าของตัวเมือง ส่วนหนึ่งเก็บไว้กินในครัวเรือน อีกส่วนนำไปแปรรูป เช่น หมักเป็นปลาส้ม ย่าง หรือตากแห้ง เพื่อให้เก็บได้นานขึ้น

อาหารพื้นบ้านของคนพะเยาจึงผูกอยู่กับกว๊านอย่างแนบแน่น ปลาจากน้ำผืนนี้มักขึ้นสำรับคู่กับผักที่เก็บได้ในละแวกเดียวกัน ถ้าอยากรู้ว่าพืชน้ำชนิดไหนบ้างที่ถูกนำมาทำกับข้าว ลองตามไปอ่านเรื่องสายบัวและผักริมน้ำที่คนพะเยาเก็บมาปรุงต่อได้

สำหรับคนหาปลา ปลาไม่ได้เป็นแค่รายได้ แต่ยังเป็นเครื่องบอกสุขภาพของกว๊านไปในตัว ช่วงที่น้ำดีและพืชน้ำไม่รกจนเกินไป ปลาก็มักมีให้จับ ช่วงที่น้ำมีปัญหา คนกลุ่มแรกที่รู้สึกได้คือคนที่ออกเรือทุกเช้า มุมนี้เองที่ทำให้กว๊านเป็นพื้นที่เรียนรู้เรื่องการจัดการน้ำของหลายหน่วยงาน หากกำลังพาคณะมาศึกษา ลองดูประเด็นที่ควรเตรียมไว้ก่อนพาคณะมาเรียนเรื่องน้ำที่กว๊าน

มาดูวิถีคนหาปลา ผู้มาเยือนควรวางตัวอย่างไร

การได้เห็นเรือออกตอนเช้ามืดเป็นประสบการณ์ที่ดี แต่ต้องจำไว้ว่านั่นคือที่ทำงานของเขา ไม่ใช่ฉากที่จัดไว้ให้ชม

  • ดูจากฝั่งเป็นหลัก มุมริมกว๊านช่วงรุ่งสางเห็นเรือออกและกลับได้ชัดอยู่แล้ว ไม่ต้องเดินเข้าไปใกล้ท่าเรือ
  • ถ่ายคนต้องถามก่อน ภาพเรือไกลๆ ท่ามกลางหมอกถ่ายได้ตามสบาย แต่ถ้าจะถ่ายหน้าหรือถ่ายใกล้ๆ ตอนเขาคัดปลา ควรขออนุญาตทุกครั้ง
  • อยู่ห่างทุ่นและตาข่าย หากนั่งเรือท่องเที่ยว ให้คนขับพาเลี่ยงแนวเครื่องมือ และอย่าเอื้อมมือไปจับเล่น
  • ไม่ขวางทางขึ้นลง ตอนเรือเข้าฝั่งเขาต้องการพื้นที่ขนของ ยืนห่างออกมาสักหน่อยจะช่วยได้มาก
  • สนับสนุนด้วยการซื้อ การซื้อปลาหรือกับข้าวจากปลาในตลาดท้องถิ่นช่วยคนหาปลาได้ตรงกว่าการไปยืนมุงดู

ส่วนใครที่อยากลงเรือในกว๊าน ควรใช้บริการที่มีเสื้อชูชีพ และตรวจสอบประกาศจากหน่วยงานในพื้นที่ก่อนทุกครั้ง โดยเฉพาะวันที่ลมแรงหรือน้ำขึ้นสูงผิดปกติ

ถ้าถามคนหาปลาสักคนว่าอะไรสำคัญกับเขาที่สุด คำตอบอาจไม่ใช่เรือหรือตาข่าย แต่เป็นน้ำในกว๊านเอง สำหรับคนที่ออกเรือทุกเช้า น้ำดีเมื่อไร ชีวิตบนเรือลำเล็กก็ดีตามไปด้วยเมื่อนั้น