ผักตบชวาในกว๊านพะเยา จากวัชพืชลอยน้ำสู่งานจักสานของชุมชน
2 กันยายน 2569
หลังคืนที่ลมพัดแรง เช้าวันต่อมาริมตลิ่งบางช่วงของกว๊านจะมีกอผักตบชวาลอยมาอัดกันแน่นเป็นแพสีเขียว ใบกลมมันวาวซ้อนกันจนแทบมองไม่เห็นผิวน้ำ ดอกสีม่วงอ่อนโผล่ขึ้นมาเป็นระยะ ดูสวยในสายตาคนผ่านไปมา แต่สำหรับคนที่ใช้แหล่งน้ำ นี่คือปัญหาที่ต้องจัดการไม่รู้จบ
ผักตบชวา เป็นพืชลอยน้ำที่ขยายพันธุ์เร็ว ถ้าปล่อยไว้จะปกคลุมผิวน้ำ บังแสง กีดขวางทางเรือ และทำให้น้ำเน่าเสียเมื่อมันตายและจมลง แหล่งน้ำใหญ่อย่าง กว๊านพะเยา จึงต้องมีการเก็บผักตบขึ้นจากน้ำอยู่เรื่อยๆ ในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ ชุมชนจึงคิดเปลี่ยนสิ่งที่ถูกเก็บขึ้นมาให้กลายเป็นงานจักสาน ทั้งตะกร้า กระเป๋า เสื่อ และของตกแต่งบ้าน
ใครอยากรู้จักกว๊านในมุมของการท่องเที่ยวก่อน มีเรื่องนั่งเรือไปไหว้พระวัดกลางกว๊าน ให้อ่านประกอบ ส่วนตรงนี้เราจะไล่ดูเส้นทางของผักตบหนึ่งต้น จนกลายเป็นของในมือผู้ซื้อ
1. เก็บขึ้นจากน้ำ เลือกต้นที่ก้านยาวและแข็งแรง
ไม่ใช่ผักตบทุกต้นจะเอามาสานได้ ต้นที่เหมาะมักเป็นต้นที่ก้านยาว อวบ ไม่ช้ำ และไม่เน่า คนเก็บจะตัดใบและรากออก เหลือไว้แต่ก้าน ซึ่งเป็นส่วนที่จะกลายเป็นเส้นสาน
ผักตบส่วนที่ไม่ได้ใช้สาน ชุมชนบางแห่งนำไปทำปุ๋ยหมักหรือวัสดุอื่นต่อ การเก็บผักตบจึงช่วยทั้งเรื่องแหล่งน้ำและรายได้ไปพร้อมกัน สำหรับคณะที่สนใจประเด็นนี้เชิงลึก เรื่องประเด็นที่คณะดูงานควรเตรียมเมื่อมาศึกษาเรื่องน้ำที่กว๊าน จะช่วยวางคำถามได้ตรงขึ้น
2. ตากแห้ง ขั้นตอนที่ตัดสินคุณภาพของทั้งชิ้น
ก้านผักตบสดมีน้ำอยู่มาก ต้องผึ่งแดดจนแห้งสนิท สีจะเปลี่ยนจากเขียวเป็นน้ำตาลอ่อนหรือน้ำตาลทอง ก้านที่แห้งไม่ทั่วจะเก็บความชื้นไว้ข้างใน แล้วกลายเป็นจุดที่ราขึ้นในภายหลัง แม้งานสานจะสวยแค่ไหนก็ตาม
ช่วงหน้าฝนที่แดดน้อย การตากจะใช้เวลานานขึ้น ช่างที่ใส่ใจจะรอจนแห้งจริง ไม่รีบเอาไปสานเพื่อให้ทันขาย
3. สาน จากเส้นก้านสู่รูปทรง
ก้านที่แห้งแล้วจะถูกนำมาบีบให้แบน หรือฟั่นเป็นเกลียว แล้วสานขึ้นรูปตามแบบ บางชิ้นสานบนโครงที่ทำไว้ก่อน บางชิ้นใช้ไม้แบบช่วยให้ทรงไม่บิด ลายสานมีทั้งลายพื้นฐานที่ดูเรียบง่าย และลายที่ซับซ้อนกว่าซึ่งต้องใช้ฝีมือและเวลามาก
ระหว่างสาน ช่างต้องคุมแรงดึงของเส้นให้เท่ากัน ถ้าดึงแรงไม่เท่ากัน ชิ้นงานจะเบี้ยวหรือมีช่องห่างไม่สม่ำเสมอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ซื้อสังเกตได้ด้วยตาเปล่า
4. แต่งขอบ เก็บรายละเอียดให้ใช้ได้นาน
ขอบและหูจับคือส่วนที่รับแรงมากที่สุด งานที่ดีจะเก็บปลายเส้นให้เรียบร้อย ไม่มีเส้นแหลมโผล่ออกมาเกี่ยวเสื้อผ้า บางชิ้นเย็บผ้ารองด้านใน หรือเสริมหูจับด้วยวัสดุอื่นให้แข็งแรงขึ้น
ชิ้นงานบางแบบอาจเคลือบผิวเพื่อกันความชื้น ถ้าอยากรู้ว่าเคลือบด้วยอะไร ถามช่างหรือคนขายได้ตรงๆ เพราะมีผลต่อวิธีดูแลหลังซื้อ
5. ดูแลหลังซื้อ ศัตรูคือความชื้นกับความร้อน
งานจักสานจากพืชน้ำไม่ชอบทั้งความชื้นและความร้อนจัด วางในที่อากาศถ่ายเท ไม่อับ ไม่โดนฝน ถ้าเปียกน้ำให้เช็ดแล้วผึ่งลมจนแห้งก่อนเก็บ อย่าเก็บไว้ในถุงพลาสติกปิดสนิทนานๆ เพราะความชื้นที่ค้างอยู่จะทำให้ราขึ้น
อีกจุดที่หลายบ้านลืมคือระเบียงที่มีคอมเพรสเซอร์แอร์ตั้งอยู่ ลมร้อนที่เป่าออกมาตลอดวันทำให้ก้านผักตบแห้งกรอบ แตกง่าย และสีซีด แบบเดียวกับที่ต้นไม้บนระเบียงเหี่ยวเร็ว ใครปลูกผักไว้มุมเดียวกัน ลองอ่านวิธีจัดมุมปลูกผักบนระเบียงให้พ้นลมร้อนจากเครื่องแอร์ แล้วย้ายของสานไปพร้อมกันเลย
ทำความสะอาดด้วยการปัดฝุ่นด้วยแปรงขนนุ่ม หรือเช็ดด้วยผ้าหมาดๆ ไม่ควรแช่น้ำ ถ้าเริ่มเห็นจุดราเล็กๆ ให้รีบเช็ดออกแล้วผึ่งแดดอ่อนๆ ก่อนจะลามไปทั้งชิ้น ของใช้จากวัสดุธรรมชาติอื่นๆ ก็ต้องการการดูแลคล้ายกัน เช่น ครกและถาดไม้ที่ซื้อกลับจากพะเยา
ตอนเลือกซื้อ ยกชิ้นงานขึ้นดมใกล้ๆ ถ้ามีกลิ่นอับหรือกลิ่นเปรี้ยว แปลว่ายังมีความชื้นค้างอยู่ พลิกดูซอกมุมด้านในและก้นตะกร้าว่ามีจุดดำหรือคราบขาวของราหรือไม่ และลองกดเส้นสานเบาๆ เส้นที่แห้งดีจะแข็งพอประมาณ ไม่นิ่มยวบหรือเย็นชื้นมือ ชิ้นที่ผ่านทั้งสามข้อ คือชิ้นที่จะอยู่กับเราได้นาน