พระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ดูเนื้อหินและพระพักตร์อย่างไร

ลองยืนให้ใกล้พอที่สายตาจะเห็นผิวขององค์พระ แต่ไม่ใกล้จนเสียมารยาท จะสังเกตว่าเนื้อหินไม่ได้เรียบเหมือนปูนหรือโลหะ มีเม็ดทรายเล็กๆ ฝังอยู่ทั่ว บางช่วงสึกมนลงตามกาลเวลา บางช่วงมีรอยต่อจางๆ ระหว่างก้อนหิน รายละเอียดเหล่านี้คนที่มาไหว้พระมักเดินผ่านไปโดยไม่ทันมอง แต่มันคือร่องรอยที่ทำให้พระพุทธรูปหินทรายของพะเยามีเสน่ห์ต่างจากที่อื่น

ทำไมพะเยามีงานหินทราย

ตามที่บันทึกและเล่าสืบกันในวงการประวัติศาสตร์ศิลปะ พื้นที่พะเยามีแหล่งหินทรายที่ช่างนำมาใช้ได้ ช่างในอดีตจึงเลือกวัสดุที่หาได้ใกล้ตัวมาสร้างงานพุทธศิลป์ จนพะเยาเป็นที่รู้จักในฐานะเมืองที่มีพระพุทธรูปหินทรายโดดเด่นของล้านนา

หินทรายเป็นวัสดุที่แกะได้ แต่ไม่ได้ง่าย ช่างต้องเข้าใจแนวเนื้อหิน ถ้าแกะผิดทางอาจแตกร้าว พระพุทธรูปขนาดใหญ่มักไม่ได้แกะจากหินก้อนเดียว แต่แกะทีละส่วนแล้วนำมาประกอบกัน รอยต่อที่เห็นจางๆ บนองค์พระบางองค์จึงไม่ใช่ความเสียหาย หากเป็นวิธีการสร้างตั้งแต่แรก

อีกเรื่องที่ควรรู้คือหลายองค์ผ่านการบูรณะมาแล้ว บางองค์เคยถูกฉาบปูนหรือลงรักปิดทองทับ ผิวหินที่เห็นในวันนี้จึงอาจเป็นทั้งของเดิมและของที่ซ่อมภายหลัง

ลักษณะที่มักพูดถึงแบบกว้างๆ

นักวิชาการแต่ละท่านอาจจัดกลุ่มรูปแบบต่างกันไป สิ่งที่เขียนตรงนี้จึงเป็นเพียงแนวสังเกตสำหรับผู้มาชม ไม่ใช่เกณฑ์ตัดสิน

  • เนื้อหิน สีออกเทา น้ำตาลอ่อน หรืออมชมพูตามแหล่งหิน เมื่อโดนแสงเฉียงจะเห็นเม็ดทรายชัด
  • พระพักตร์ มักถูกพูดถึงว่าดูสงบ ริมฝีปากเหมือนยิ้มอ่อนๆ เปลือกตาหลุบต่ำ
  • เส้นสาย งานหินไม่อาจเก็บรายละเอียดเล็กได้เท่างานหล่อโลหะ ลวดลายจึงมักเรียบและหนักแน่นกว่า
  • ร่องรอยเวลา ขอบที่มนลง ผิวที่กร่อน หรือคราบไลเคนบางๆ บนองค์ที่อยู่กลางแจ้ง

วิธีดูที่ช่วยได้มากคือเปลี่ยนมุมยืน มองจากด้านหน้าตรงๆ ก่อน แล้วค่อยขยับไปด้านข้างเล็กน้อย พระพักตร์ที่ดูเรียบจากด้านหน้าจะเผยความนูนต่ำสูงของหินให้เห็นชัดขึ้น

แสงก็มีผลไม่น้อย ในวิหารที่แสงลอดเข้ามาทางประตูหรือหน้าต่างเพียงด้านเดียว เม็ดทรายและรอยสกัดจะเด่นขึ้นมาก ต่างจากองค์ที่อยู่ใต้ไฟสว่างทั่วห้องซึ่งดูเรียบแบน ถ้ามีโอกาสแวะวัดเดิมซ้ำต่างช่วงของวัน จะเห็นว่าองค์พระองค์เดียวกันดูไม่เหมือนเดิมเลย

อีกเรื่องที่น่าสังเกตคือส่วนที่มักชำรุดก่อน เช่น ปลายนิ้ว ขอบจีวร หรือเกตุมาลา บางองค์ได้รับการต่อเติมด้วยวัสดุอื่นภายหลัง ถ้าเห็นสีหรือผิวที่ต่างไปจากส่วนอื่นชัดเจน มักเป็นร่องรอยของการซ่อมแซมเพื่อให้องค์พระยังอยู่ให้คนกราบไหว้ได้ต่อไป

พุทธศิลป์ในภาคเหนือมีหลายสกุลช่าง ถ้าอยากเห็นงานที่ต่างจากหินทรายพะเยาอย่างชัดเจน วิหารไม้ศิลปะพม่าของวัดเก่าในเมืองลำปาง เป็นอีกตัวอย่างที่น่าไปเทียบ ทั้งวัสดุ ลวดลาย และบรรยากาศในวิหารต่างกันจนเห็นได้ทันที

ดูได้ที่ไหน

จุดเริ่มต้นที่สะดวกที่สุดคือวัดศรีโคมคำ นอกจากองค์พระประธานใหญ่ที่คนพะเยากราบไหว้มาช้านาน แล้ว ภายในวัดยังมีหอวัฒนธรรมนิทัศน์ที่จัดแสดงโบราณวัตถุของพะเยา รวมถึงงานพุทธศิลป์หินทราย ใครพาครอบครัวไปด้วยอาจอ่านแนวทางพาลูกวัยเรียนเดินดูของเก่าในหอวัฒนธรรมนิทัศน์ ประกอบ

นอกจากนี้ วัดเก่าในตัวเมืองพะเยาหลายแห่งยังมีพระพุทธรูปหินทรายประดิษฐานอยู่ในวิหารหรือตามลานวัด การเดินดูวัดแบบไม่รีบจะเจอเองโดยไม่ต้องตามหา และถ้าอยากเข้าใจองค์ประกอบอื่นของวัดไปพร้อมกัน มีเรื่องวิธีอ่านหน้าบันกับนาคบันไดของวัดล้านนา ให้อ่านต่อ

มารยาทเมื่อดูใกล้

พระพุทธรูปเป็นสิ่งเคารพ ไม่ใช่วัตถุจัดแสดงอย่างเดียว แม้ในพื้นที่ที่จัดเป็นนิทรรศการก็ตาม

  • ไม่แตะ ลูบ หรือพิงองค์พระ น้ำมันและเหงื่อจากมือทำให้ผิวหินเสื่อมเร็วขึ้น
  • ไม่ปีนฐานพระหรือขึ้นไปยืนเหนือองค์พระเพื่อถ่ายรูป
  • ไม่ใช้แฟลชในจุดที่มีป้ายห้าม และไม่ถ่ายภาพในท่าทางไม่เหมาะสม
  • ไหว้ก่อนเข้าไปดูใกล้ และถอยออกมาเมื่อมีคนต้องการกราบ
  • แต่งกายสุภาพ ถอดรองเท้าเมื่อเข้าวิหาร

ระหว่างยืนดูก็อาจอยากรู้ว่าองค์ไหนเก่าแค่ไหน สร้างสมัยใด หรือมาจากที่ไหน คำถามเหล่านี้ควรหาคำตอบจากป้ายข้อมูลของวัด หอวัฒนธรรม หรือเอกสารของกรมศิลปากร ซึ่งอ้างอิงจากการศึกษาจริง การเดาจากรูปร่างหน้าตาเพียงอย่างเดียวพาให้เข้าใจผิดได้ง่ายกว่าที่คิด