ลาบเหนือที่พะเยาไม่เหมือนลาบอีสาน พริกลาบ ผักแกล้ม และลาบสุก

จานลาบสีเข้มวางลงกลางโต๊ะ คนที่เพิ่งมาจากต่างถิ่นตักคำแรกเข้าปากแล้วชะงักไปนิด เพราะรสที่คาดไว้ว่าจะเปรี้ยวจี๊ดแบบมะนาวไม่มาเลย กลับเป็นความหอมเผ็ดของเครื่องเทศที่ค่อยๆ ร้อนขึ้นในคอ เพื่อนคนเหนือข้างๆ ยิ้มแล้วยื่นจานผักมาให้ “ลาบเมืองเขากินกับผักแบบนี้”

ความแปลกใจแบบนี้เกิดขึ้นบ่อยบนโต๊ะอาหารในพะเยา เพราะคำว่า “ลาบ” ที่คนภาคอื่นคุ้นเคย ส่วนใหญ่คือลาบอีสาน ขณะที่ ลาบเหนือ หรือที่คนเหนือเรียกว่า “ลาบเมือง” เป็นอาหารอีกแบบที่ใช้ชื่อเดียวกัน

ชื่อที่คล้ายกันแต่หมายถึงของคนละอย่างมีให้เห็นทุกวงการ ไม่ต่างจากชื่อเรียกผ้ากางเกงที่คนใช้สลับกันไปมาทั้งยีน ยีนส์ และเดนิม พอรู้ว่าแต่ละคำหมายถึงอะไร การเลือกก็ง่ายขึ้นเยอะ ลาบก็เหมือนกัน

ลาบสองภาค ต่างกันตรงไหน

ภาพรวมแบบกว้างๆ ดูได้จากตารางนี้ รายละเอียดจริงอาจต่างไปตามบ้านและร้าน

ลาบเหนือลาบอีสานสิ่งที่ต่าง
ปรุงด้วยพริกลาบ ที่เป็นเครื่องเทศแห้งหลายชนิดคั่วแล้วโขลกปรุงด้วยพริกป่น น้ำปลา และมะนาวลาบเหนือหอมเครื่องเทศ ลาบอีสานเด่นที่ความเปรี้ยว
ไม่เน้นรสเปรี้ยว บางสูตรแทบไม่ใส่มะนาวเลยเปรี้ยวนำ เค็มและเผ็ดตามรสหลักของจาน
บางแบบใส่เครื่องในหรือเลือดลงไปผสมใส่ข้าวคั่วให้หอมและข้นขึ้นเนื้อสัมผัสและกลิ่น
โรยหอมเจียว กระเทียมเจียว ผักชี ต้นหอมโรยใบสะระแหน่ หอมแดง ต้นหอมเครื่องโรยหน้า
กินกับผักแกล้มพื้นบ้านรสฝาดขมหลากชนิดกินกับผักสดทั่วไป เช่น ถั่วฝักยาว กะหล่ำจานผักที่วางคู่

พริกลาบ หัวใจของลาบเมือง

พริกลาบไม่ใช่พริกป่นธรรมดา แต่เป็นส่วนผสมของพริกแห้งกับเครื่องเทศหลายชนิดที่คั่วจนหอมแล้วโขลกรวมกัน แต่ละบ้านมีสูตรของตัวเอง บางบ้านหนักเครื่องเทศที่ให้กลิ่นซ่าลิ้น บางบ้านหนักพริก ทำให้ลาบเหนือสองร้านในเมืองเดียวกันก็อาจรสต่างกันได้ชัด

ตามตลาดสดของเมืองเหนือ รวมถึงพะเยา มักเห็นพริกลาบใส่ถุงวางขายเป็นของแห้ง คนที่อยากลองทำเองที่บ้านซื้อติดมือกลับไปได้ ถ้าอยากเดินหาของแห้งและของกินท้องถิ่น ลองไปตลาดเช้าที่คนพะเยาจ่ายกับข้าวกัน จะได้เห็นทั้งพริกลาบ ผักพื้นบ้าน และของกินเช้าในทีเดียว

กลิ่นพริกลาบค่อนข้างแรงสำหรับคนที่ไม่คุ้น ถ้ากลัวเผ็ด บอกร้านได้ว่าขอเผ็ดน้อย ร้านส่วนใหญ่ยินดีปรับให้

ผักแกล้ม ของคู่กันที่ขาดไม่ได้

ลาบเมืองแทบจะไม่มาโดดเดี่ยว มักมีจานผักแกล้มพื้นบ้านวางคู่มาด้วย ผักบางชนิดรสฝาด บางชนิดขมอ่อนๆ บางชนิดมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ทำหน้าที่ตัดความเผ็ดและความมันของลาบ ผักที่ได้จะเปลี่ยนไปตามฤดูกาลและตามที่ชาวบ้านหาได้

ถ้าเจอผักที่ไม่รู้จัก ถามคนในร้านได้เลยว่าผักนี้ชื่ออะไร กินอย่างไร คนเหนือส่วนใหญ่ยินดีเล่าให้ฟัง และเป็นวิธีรู้จักอาหารท้องถิ่นที่ดีกว่าการเดาเอง

ลาบเหนือมักกินกับข้าวเหนียวและเครื่องเคียงอื่นๆ บนสำรับ ถ้าสนใจอาหารเมืองแบบอื่นที่วางขายตอนเย็น มีเรื่องของกินริมกว๊านในคืนถนนคนเดิน ส่วนใครอยากเห็นว่ากับข้าวของชุมชนไทลื้อต่างจากอาหารเหนือทั่วไปอย่างไร ลองอ่านเรื่องสำรับไทลื้อที่เชียงคำ

สั่งแบบสุก ปลอดภัยกว่า

ลาบเหนือแบบดั้งเดิมบางแบบเป็นลาบดิบ ใช้เนื้อสัตว์ดิบหรือเลือดสดผสม ซึ่งเสี่ยงต่อพยาธิและเชื้อโรคหลายชนิด โดยเฉพาะเนื้อหมูดิบ ความเผ็ดของพริกลาบหรือความเปรี้ยวไม่ได้ช่วยฆ่าเชื้อได้อย่างที่บางคนเชื่อ

เวลาสั่ง ให้บอกชัดๆ ว่า “ขอลาบสุก” หรือ “ลาบคั่ว” ซึ่งเป็นแบบที่นำลาบไปผัดหรือคั่วจนเนื้อสุก รสยังหอมพริกลาบเหมือนเดิม ร้านในเมืองส่วนใหญ่มีให้เลือกอยู่แล้ว ถ้าเมนูไม่เขียนไว้ ถามได้เสมอ

ลาบดิบ ลาบเลือด และเนื้อสัตว์ที่ยังไม่สุกดี เป็นอาหารที่ไม่ควรเสี่ยง ไม่ว่าจะมาจากร้านดังหรือบ้านใคร ทางที่ปลอดภัยคือสั่งลาบสุกทุกครั้ง แล้วเอาความสนุกไปไว้ที่การลองพริกลาบและผักแกล้มแทน