ตุงในวัดพะเยา ตุงผ้า ตุงไส้หมู และตุงกระดาษตัดลายมีไว้ทำอะไร

ลมบ่ายพัดผ่านลานวัดเบาๆ ตุงกระดาษสีที่ห้อยอยู่ตามแนวเชือกไหวพร้อมกัน เกิดเสียงกรอบแกรบเป็นระลอก เหมือนกระดาษหลายร้อยแผ่นกำลังกระซิบกัน ใครที่เคยเดินเข้าวัดในพะเยาช่วงมีงานบุญคงจำภาพแถวตุงหลากสีพวกนี้ได้ แต่อาจไม่เคยรู้ว่าตุงแต่ละแบบมีที่มาและหน้าที่ต่างกัน

ตุงคือเครื่องสักการะที่อยู่คู่วัฒนธรรมล้านนามานาน ตามที่เล่าสืบกัน การถวายตุงเป็นการทำบุญอย่างหนึ่ง บางคนถวายเพื่ออุทิศส่วนกุศล บางคนถวายเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ตัวเองและครอบครัว ความหมายในรายละเอียดอาจต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่นและแต่ละวัด

ตุงผ้า

ตุงทอและตุงผ้าผืนยาว

ตุงผ้ามักเป็นผืนยาว ห้อยจากเสาไม้ไผ่หรือเสาตุงสูง บางผืนทอเป็นลวดลายด้วยฝ้ายหลายสี มีลายรูปทรงเรขาคณิต รูปสัตว์ หรือรูปปราสาทแทรกอยู่ บางผืนต่อด้วยไม้ไผ่ซีกเล็กเป็นช่วงๆ ให้ผืนตุงทิ้งตัวสวยไม่พับงอ ตุงผ้าทำยากและใช้เวลามาก จึงมักเป็นตุงที่คนตั้งใจทำมาถวายเป็นพิเศษ

ตุงผ้าในวัดที่เห็นได้ทั่วไป

ในวัดหลายแห่งจะเห็นตุงผ้าปักไว้ตามทางเดินเข้าวิหาร หรือรอบลานเจดีย์ในช่วงงานบุญ เวลาไปไหว้พระที่วัดศรีโคมคำซึ่งประดิษฐานพระเจ้าตนหลวง หรือวัดอื่นในเมือง ลองสังเกตว่าตุงผ้าผืนไหนเก่า ผืนไหนเพิ่งนำมาถวาย สีและลายจะบอกได้ไม่ยาก

ตุงกระดาษตัดลาย

ตุงไส้หมู

ตุงไส้หมูทำจากกระดาษสีแผ่นเดียว พับแล้วตัดเป็นร่องสลับกันจนเมื่อคลี่ออก กระดาษจะยืดเป็นพวงยาวโปร่ง ห้อยลงมาเป็นเกลียวคล้ายตาข่าย ชื่อที่ฟังแปลกหูมาจากรูปร่างของมันที่ดูเป็นปล้องยาวต่อกัน ตุงไส้หมูมักห้อยเป็นแถวตามเชือก หรือปักประดับร่วมกับตุงอื่นในงานบุญ

ตุงช่อและตุงกระดาษแบบอื่น

ตุงช่อเป็นตุงกระดาษสามเหลี่ยมหรือสี่เหลี่ยมผืนเล็ก ติดกับก้านไม้ไผ่ มักเห็นปักบนเจดีย์ทรายในงานปีใหม่เมือง นอกจากนี้ยังมีตุงกระดาษที่ตัดเป็นลายดอกไม้หรือลายฉลุโปร่งให้แสงลอดผ่าน ความงามของตุงกระดาษอยู่ที่สีสดและลายที่ได้จากความอดทนของคนตัด

ตุงในงานบุญและพิธี

ตุงที่ใช้ในงานประเพณี

ในงานประเพณีของล้านนา ตุงเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องประกอบพิธีแทบทุกงาน ทั้งงานทำบุญขึ้นปีใหม่ งานปอยหลวง และงานทำบุญอุทิศให้ผู้ล่วงลับ แต่ละงานอาจใช้ตุงต่างแบบกัน ถ้าคุณเป็นคนต่างถิ่นที่ได้ไปร่วมงานบุญกับคนพะเยาในฐานะแขก ควรถามเจ้าของงานหรือผู้รู้ในวัดก่อนว่าตุงที่เห็นใช้ทำอะไร ไม่ควรตีความเอาเอง

มารยาทเมื่อเห็นตุงในวัด

ตุงที่ถวายแล้วถือเป็นของวัด ไม่ควรดึงหรือแกะมาถ่ายรูปเล่น ถ้าอยากร่วมถวายตุง ให้สอบถามวัดว่าเปิดให้ถวายช่วงใดและทำอย่างไร โดยเฉพาะในวันพระที่คนมาทำบุญด้วยขันข้าวและดอกไม้ มักมีคนในวัดคอยบอกลำดับให้

ตัดตุงกระดาษเองที่บ้าน

ตุงไส้หมูแบบง่ายใช้แค่กระดาษว่าวหรือกระดาษสีบาง กรรไกร และความใจเย็น

  1. ตัดกระดาษเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า แล้วพับครึ่งตามยาว
  2. พับซ้ำอีกครั้งหรือสองครั้งให้แคบลง
  3. ตัดร่องเข้าไปจากขอบด้านหนึ่ง เว้นปลายไว้เล็กน้อย แล้วสลับตัดจากอีกด้าน ทำซ้ำตลอดความยาว
  4. คลี่ออกช้าๆ ดึงสองปลายเบาๆ ให้พวงยืดออก

งานแบบนี้ต้องใช้กรรไกรปลายแหลมหรือปลายโค้งและมือที่นิ่ง คล้ายกับการเล็มขอบบอดี้รถบังคับด้วยกรรไกรปลายโค้ง ที่คนเล่นรถบังคับต้องค่อยๆ ไล่ไปตามเส้น ถ้าให้เด็กช่วยตัด ควรใช้กรรไกรปลายมนสำหรับเด็ก และให้ผู้ใหญ่นั่งอยู่ด้วยตลอด

ตุงผืนแรกที่ตัดเองอาจร่องไม่เท่ากัน หรือขาดตรงกลางบ้าง ไม่เป็นไรเลย หากระดาษสีสักแผ่นมาตัดตุงไส้หมูไว้ห้อยริมหน้าต่างที่บ้านดูสักผืน แล้วฟังเสียงมันไหวเวลาลมพัดเข้ามา