ประเพณีของคนพะเยาที่คนต่างถิ่นร่วมได้ ไปอย่างไรให้เป็นแขกที่ดี
14 ตุลาคม 2569
“ไม่ใช่คนที่นี่ เข้าไปร่วมงานบุญเขาได้ไหม” เป็นคำถามที่คนต่างถิ่นเอ่ยกับคนพะเยาอยู่บ่อยๆ โดยเฉพาะเมื่อเดินผ่านวัดแล้วเห็นผู้คนแต่งชุดพื้นเมืองถือขันดอกไม้เข้าไปในวิหาร
โดยทั่วไปงานบุญของคนเหนือเปิดกว้างกว่าที่คนนอกคาด วัดคือพื้นที่ส่วนรวม ใครตั้งใจมาทำบุญก็เป็นที่ต้อนรับ สิ่งที่ทำให้เป็นแขกที่ดีจึงไม่ใช่การรู้ทุกขั้นตอน แต่คือการรู้ว่าตรงไหนเป็นส่วนของเรา และตรงไหนควรปล่อยให้เจ้าภาพทำ
งานบุญที่วัด
ปี๋ใหม่เมือง
ช่วงขึ้นปีใหม่แบบล้านนาตรงกับเทศกาลสงกรานต์ บรรยากาศในพะเยามีทั้งการเล่นน้ำและการไปวัด หลายวัดมีการขนทรายเข้าวัดและก่อเจดีย์ทราย มีการสรงน้ำพระพุทธรูป และการดำหัวผู้ใหญ่ซึ่งเป็นการขอขมาและขอพร
คนต่างถิ่นช่วยขนทรายหรือร่วมสรงน้ำพระได้ ส่วนพิธีดำหัวที่ทำกันในครอบครัวหรือในชุมชน ควรร่วมเมื่อมีคนชวนเท่านั้น เวลาเล่นน้ำนอกวัดก็ควรเลี่ยงการสาดใส่พระสงฆ์ ผู้สูงอายุ หรือคนที่แต่งตัวเตรียมไปทำบุญ
ยี่เป็ง
ยี่เป็งคือช่วงเพ็ญเดือนสองตามปฏิทินล้านนา ตรงกับช่วงลอยกระทง วัดและบ้านเรือนจุดประทีป ประดับโคม และมีการฟังเทศน์ในหลายวัด
ผู้มาเยือนเข้าไปชมแสงไฟ จุดประทีปถวายวัด หรือนั่งฟังเทศน์ได้ตามสะดวก เพียงแต่ควรหลบให้คนที่มาทำพิธีได้ทำก่อน ส่วนการปล่อยโคมลอย แต่ละพื้นที่มีข้อกำหนดที่ต่างกันและอาจเปลี่ยนในแต่ละปี จึงต้องตรวจสอบประกาศของจังหวัดหรือท้องถิ่นก่อนทุกครั้ง
วันพระและงานบุญทั่วไป
ถ้ามาไม่ตรงเทศกาล การไปทำบุญตอนเช้าที่วัดใหญ่ในเมืองอย่างวัดที่ประดิษฐานพระเจ้าตนหลวงก็เป็นการได้เห็นวิถีคนพะเยาที่ไม่ต้องรอวันพิเศษ
การแต่งกายที่วัด เสื้อมีแขน กางเกงหรือกระโปรงคลุมเข่า สีสุภาพ ใส่ชุดพื้นเมืองหรือผ้าฝ้ายได้ถ้ามี แต่ไม่จำเป็น
การวางตัว ถอดรองเท้าก่อนขึ้นวิหาร นั่งพับเพียบหรือนั่งในท่าที่ไม่ชี้เท้าไปทางพระ และสังเกตป้ายในวัด บางวัดในล้านนามีเขตที่ห้ามสตรีเข้า ให้ทำตามป้ายของวัดนั้นๆ
งานของเมืองริมกว๊าน
งานรำลึกและงานประจำปีของจังหวัด
พะเยามีงานที่จัดเพื่อรำลึกบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ของเมือง และงานประจำปีที่มักใช้พื้นที่ริมกว๊านเป็นที่จัดกิจกรรม งานลักษณะนี้มีในหลายจังหวัด อย่างที่โคราชก็มีงานประจำปีที่ชาวเมืองออกมาระลึกถึงวีรกรรมของวีรสตรีคนสำคัญ ซึ่งสะท้อนว่าคนแต่ละเมืองผูกพันกับวีรชนของตัวเองอย่างไร
งานแบบนี้คนต่างถิ่นร่วมได้เต็มที่ ทั้งเดินชมขบวน ชมการแสดง และอุดหนุนร้านค้า ส่วนพิธีที่มีเจ้าหน้าที่หรือผู้ประกอบพิธี ควรยืนดูอยู่ด้านข้าง ไม่เดินตัดหน้าหรือเข้าไปถ่ายรูปใกล้จนรบกวน
ขบวนแห่และการแสดง
ขบวนแห่ริมกว๊านมักมีช่างฟ้อนและวงกลองเดินนำ ถ้าอยากดูให้สนุกขึ้น ลองอ่านเรื่องจังหวะกลองกับท่ามือในการฟ้อนของงานบุญพะเยาไว้ก่อน จะเห็นรายละเอียดที่คนดูทั่วไปมองข้าม
ข้อสำคัญคืออย่าแทรกเข้าไปในขบวนเพื่อถ่ายรูป และอย่ายืนกลางทางที่ขบวนต้องเลี้ยวผ่าน เด็กๆ ที่มาด้วยควรจูงไว้ให้อยู่ริมทาง
งานในชุมชน
งานปอยและงานบุญของหมู่บ้าน
ในชุมชนต่างๆ ของพะเยามีงานบุญใหญ่ที่คนเหนือเรียกว่างานปอย เช่น งานฉลองสิ่งก่อสร้างในวัด หรืองานบวช งานเหล่านี้เป็นงานของคนในชุมชนโดยตรง คนต่างถิ่นที่บังเอิญผ่านมาเข้าไปทำบุญได้ แต่ควรถามคนในงานก่อนว่าสะดวกให้ร่วมแค่ไหน
ถ้าเจ้าภาพชวนให้นั่งกินข้าวหรือช่วยหยิบจับงาน การตอบรับอย่างสุภาพถือเป็นการให้เกียรติ ช่วยยกของ ล้างจาน หรือจัดโต๊ะตามที่เขาบอก ไม่ต้องเสนอความคิดว่าควรจัดอย่างไร
งานที่ควรรอให้ได้รับเชิญ
งานในครอบครัว เช่น งานขึ้นบ้านใหม่ งานแต่ง หรืองานศพ เป็นเรื่องที่ควรไปเมื่อได้รับเชิญ หรือไปกับคนในพื้นที่ที่รู้จักเจ้าภาพ การแต่งกายก็เปลี่ยนตามงาน งานมงคลใส่สีสุภาพ งานศพใส่สีขาวหรือดำตามธรรมเนียม
มารยาทเล็กๆ ที่ทำให้เจ้าบ้านจำได้ในทางดี
- จอดรถไม่ขวาง หน้าวัดหรือหน้าบ้านในวันงานคนเดินเยอะ จอดห่างออกมาแล้วเดินเข้าไปจะดีกว่า
- ถ่ายรูปพอประมาณ ช่วงพิธีไม่ใช้แฟลช และขออนุญาตก่อนถ่ายคนระยะใกล้
- ไม่ต้องรู้ทุกอย่าง ทำตามคนรอบข้าง หรือถามเบาๆ ว่าควรทำอย่างไร คนพะเยาส่วนมากยินดีบอก
- กลับให้เรียบร้อย เก็บขยะของตัวเอง และกล่าวลาเจ้าภาพก่อนกลับ
ถ้าพาเพื่อนจากต่างประเทศมาด้วย อาจต้องเล่าเรื่องพวกนี้ให้ฟังก่อนออกจากที่พัก มีเรื่องวิธีอธิบายวัดและธรรมเนียมเมืองเหนือให้แขกต่างชาติฟังที่ช่วยได้
งานประเพณีหลายงานไม่ได้จัดตรงวันเดิมทุกปี บางงานเลื่อนตามปฏิทินจันทรคติ บางงานปรับตามสถานการณ์ ก่อนเดินทางจึงควรเช็กกำหนดการจากประกาศของจังหวัดหรือของวัดที่จะไปในปีนั้นอีกครั้ง