พาเพื่อนต่างชาติมาพะเยา อธิบายกว๊าน วัด และข้าวเหนียวให้เขาเข้าใจ
13 ตุลาคม 2569
เพื่อนต่างชาติยืนนิ่งอยู่ตรงขั้นบันไดหน้าวิหาร มองรองเท้าที่วางเรียงอยู่ด้านล่าง แล้วหันมามองเราด้วยสีหน้าลังเล ไม่แน่ใจว่าต้องถอดตรงนี้ หรือเดินขึ้นไปอีกขั้นก่อน
ช่วงเวลาเล็กๆ แบบนี้แหละที่เจ้าบ้านช่วยได้มากที่สุด ด้านล่างคือคำถามที่เพื่อนจากต่างแดนมักถามเมื่อมาเที่ยวพะเยา พร้อมวิธีตอบแบบสั้นและเข้าใจง่าย
“ต้องถอดรองเท้าตรงไหน แล้วทำไมต้องถอด”
บอกเขาง่ายๆ ว่า ให้ดูว่าคนอื่นวางรองเท้าไว้ตรงไหน แล้วถอดตรงนั้น ส่วนใหญ่คือก่อนก้าวขึ้นบันไดหรือก่อนเข้าตัวอาคาร
เหตุผลคือวิหารเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ซึ่งคนไทยเคารพมาก การถอดรองเท้าเป็นการแสดงความเคารพแบบเดียวกับที่หลายวัฒนธรรมถอดหมวก เสริมอีกนิดว่า เวลานั่งในวิหารไม่ควรชี้เท้าไปทางพระพุทธรูป และควรแต่งกายคลุมไหล่กับเข่า
ถ้าจะพาไปวัดเก่าคู่เมืองที่มีพระพุทธรูปองค์ใหญ่ริมกว๊าน ลองเตรียมผ้าคลุมไหล่ติดกระเป๋าไว้เผื่อเพื่อนใส่เสื้อแขนกุดมา
“กว๊านคืออะไร เป็นทะเลสาบธรรมชาติหรือเปล่า”
คำว่า “กว๊าน” เป็นคำที่คนเหนือใช้เรียกแหล่งน้ำผืนใหญ่ อธิบายให้เพื่อนฟังว่า กว๊านพะเยาเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีน้ำจากลำห้วยหลายสายไหลมารวมกัน และคนในเมืองใช้ประโยชน์มาหลายชั่วคน ทั้งหาปลา ปลูกผัก และพักผ่อน
ประโยคเดียวที่ช่วยให้เขานึกภาพออก คือ “เมืองนี้โตขึ้นรอบน้ำผืนนี้” ซึ่งก็เป็นเรื่องจริงในแง่ชีวิตประจำวันของคนพะเยา ถ้าเขาถามต่อเรื่องประวัติ บอกสั้นๆ ว่าพะเยาเป็นเมืองเก่าที่มีเรื่องเล่าย้อนไปหลายร้อยปี และเคยเป็นเมืองสำคัญเมืองหนึ่งในดินแดนล้านนา
“ข้าวเหนียวกินอย่างไร ใช้มือได้จริงหรือ”
ได้จริง และเป็นวิธีที่คนเหนือกินกันเป็นปกติ สาธิตให้ดูหนึ่งครั้ง หยิบข้าวเหนียวจากกระติ๊บมาพอคำ ปั้นเป็นก้อนเล็กด้วยปลายนิ้ว แล้วจิ้มน้ำพริกหรือกับข้าว
เคล็ดเล็กๆ ที่ควรบอกคือ ปิดฝากระติ๊บทุกครั้งหลังหยิบ ข้าวจะได้ไม่แข็ง และไม่ต้องตักข้าวเหนียวลงจานเหมือนข้าวสวย
“เผ็ดไหม สั่งไม่เผ็ดได้หรือเปล่า”
อาหารเหนือหลายจานมีรสเผ็ด แต่ส่วนใหญ่ขอให้ร้านลดพริกได้ สอนเพื่อนพูดว่า “ไม่เผ็ด” หรือให้เราช่วยบอกร้าน ส่วนจานที่ปรุงไว้แล้ว เช่น น้ำพริก ให้ลองทีละน้อย
ถ้าพาไปเดินชิมตอนเย็น ทางเลือกที่ไม่เผ็ดมีให้เลือกเยอะ ลองพาไปตลาดคนเดินริมกว๊านที่มีปลาส้มกับไส้อั่ว ให้เขาชิมได้หลายอย่างในรอบเดียว
“ทำไมเมืองเงียบ และพูดภาษาอังกฤษได้ไหม”
พะเยาเป็นเมืองขนาดไม่ใหญ่ จังหวะชีวิตช้ากว่ากรุงเทพฯ หรือเมืองท่องเที่ยวใหญ่ เพื่อนบางคนจะชอบความเงียบนี้มาก บางคนอาจแปลกใจว่าร้านปิดเร็ว
เรื่องภาษา ในเมืองเล็กอาจใช้ภาษาอังกฤษได้ไม่ทุกที่ ร้านอาหารพื้นบ้านหรือตลาดมักสื่อสารด้วยการชี้และยิ้มเป็นหลัก ซึ่งก็มักได้ผลดี แนะนำให้เพื่อนจดคำไทยง่ายๆ ไว้สักสองสามคำ หรือจดเรื่องที่เจอระหว่างวันไว้ในสมุดเล่มเล็กประจำทริปพะเยา จะได้มีอะไรไว้คุยกันตอนเย็น
“ควรใส่อะไรมา”
เพื่อนจากเมืองหนาวมักจัดกระเป๋าพลาด บางคนเตรียมแต่เสื้อบางมาเจออากาศเย็นตอนเช้าบนดอย บางคนใส่เสื้อหนาเกินไปตอนเดินกลางเมืองช่วงบ่าย บอกเขาให้เตรียมเสื้อเป็นชั้นๆ ที่ถอดใส่ได้ และมีชุดสุภาพสำหรับเข้าวัด ถ้าอยากได้หลักคิดไว้เลือกเสื้อผ้าทุกทริป มีวิธีจัดชุดให้เข้ากับสภาพอากาศของเมืองที่จะไปที่ใช้ได้ทั้งตอนมาไทยและตอนเขากลับบ้าน
ก่อนแยกกันในวันสุดท้าย ลองชวนเพื่อนพูด “ยินดีเจ้า” หรือ “ยินดีครับ” ซึ่งเป็นคำขอบคุณแบบคำเมือง กับแม่ค้าหรือเจ้าของที่พักสักครั้ง รอยยิ้มที่ได้กลับมามักเป็นความทรงจำที่เขาเล่าต่อได้นานกว่ารูปถ่ายหลายใบ