หน้าบัน สิงห์ และนาคบันได อ่านวัดล้านนาในพะเยาทีละส่วน
26 กันยายน 2569
วัดล้านนาอ่านได้จากข้างนอกเข้าไปข้างใน เหมือนเปิดหนังสือทีละหน้า ตั้งแต่ซุ้มประตูที่ยืนรับเราอยู่ริมถนน ไปจนถึงพระประธานที่นั่งสงบอยู่ลึกสุดของวิหาร แต่ละส่วนมีหน้าที่และความหมายของตัวเอง และส่วนใหญ่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่าโดยไม่ต้องมีความรู้ด้านศิลปะมาก่อน
ปัญหาของมือใหม่ไม่ใช่การดูไม่เป็น แต่คือการดูทุกอย่างพร้อมกันจนไม่เห็นอะไรเลย วิธีที่ช่วยได้คือเดินช้าๆ แล้วหยุดดูทีละจุดตามลำดับ วัดในพะเยาหลายแห่งเหมาะกับการฝึกแบบนี้ เพราะขนาดไม่ใหญ่จนเดินไม่ไหว และยังเก็บรายละเอียดแบบล้านนาไว้ให้เห็น
ขั้นที่หนึ่ง ซุ้มประตู ด่านแรกก่อนเข้าเขตวัด
วัดล้านนาหลายแห่งมีซุ้มประตูทางเข้าที่ก่ออิฐถือปูน ทางเหนือมักเรียกว่าประตูโขง ส่วนบนของซุ้มมักทำเป็นยอดซ้อนชั้นและประดับลายปูนปั้น เช่น ลายพรรณพฤกษา ลายเครือเถา หรือรูปสัตว์ในตำนาน
ลองหยุดยืนห่างจากซุ้มสักหน่อย แล้วมองว่ายอดซุ้มมีกี่ชั้น ลายตรงกลางเป็นลายอะไร และตัวซุ้มยังเป็นปูนเก่าหรือผ่านการบูรณะมาแล้ว ร่องรอยที่ต่างกันบอกเรื่องราวของวัดได้มากกว่าป้ายประวัติเสียอีก ตามความเชื่อที่เล่าสืบกัน การผ่านซุ้มประตูคือการก้าวจากโลกภายนอกเข้าสู่เขตศักดิ์สิทธิ์ จึงควรสำรวมกายวาจาตั้งแต่ตรงนี้
ขั้นที่สอง สิงห์และนาค ผู้เฝ้าทางขึ้น
เมื่อผ่านซุ้มประตูเข้ามา มักจะเจอสิงห์คู่ยืนหรือนั่งอยู่หน้าวิหาร สิงห์ในศิลปะล้านนามีลักษณะเฉพาะ ตัวสูงโปร่ง คอยาว อกยื่น บางตัวมีแผงคอเป็นลายเปลวไฟ ทำหน้าที่ผู้พิทักษ์ศาสนสถานตามคติที่สืบต่อกันมา
ถัดมาคือนาคที่เลื้อยลงมาเป็นราวบันไดสองข้าง ลองสังเกตปลายราวตรงเชิงบันได หลายวัดในล้านนาทำเป็นรูปมกรคายนาค คือสัตว์ในตำนานที่อ้าปากและมีลำตัวนาคโผล่ออกมา ลำตัวนาคที่ทอดยาวขึ้นไปจนถึงประตูวิหารสื่อถึงสะพานเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์กับโลกของพระศาสนา
ลองเปรียบเทียบหน้าตาของสิงห์และนาคจากวัดหนึ่งไปอีกวัดหนึ่ง จะเห็นว่าช่างแต่ละถิ่นแต่ละยุคทำออกมาไม่เหมือนกันเลย บางวัดสีสด บางวัดเป็นปูนสีเทาที่ผ่านแดดฝนมานาน
ขั้นที่สาม หน้าบัน หน้ากระดานของช่างฝีมือ
เมื่อยืนตรงเชิงบันไดแล้วเงยหน้าขึ้น ส่วนที่เป็นรูปสามเหลี่ยมใต้จั่วหลังคาคือหน้าบัน หน้าบันของวิหารล้านนามักเป็นไม้แกะสลักหรือปูนปั้น ประดับลายพรรณพฤกษา ลายดอกไม้ ลายเมฆ บางแห่งมีรูปสัตว์หรือเทวดาแทรกอยู่ และหลายแห่งปิดทองหรือประดับกระจกสีจนแวววาวเมื่อต้องแสง
ใต้หน้าบันลงมามักมีโครงไม้โค้งที่เรียกว่าโก่งคิ้ว ทอดตัวเหนือช่องประตูเหมือนคิ้วของอาคาร รายละเอียดเล็กๆ เหล่านี้ทำให้หน้าวิหารล้านนาดูอ่อนช้อยแต่ไม่ฟุ้ง
วิธีดูหน้าบันให้สนุกคือแบ่งเป็นสามส่วน ดูกรอบรอบนอก ดูลายพื้นหลัง แล้วค่อยหาจุดศูนย์กลางว่าช่างเลือกวางอะไรไว้ตรงกลาง ถ้าไปวัดนันตารามที่เชียงคำ จะเห็นงานไม้ที่มีกลิ่นอายไทลื้อและศิลปะพม่าผสมอยู่ ซึ่งต่างจากหน้าบันของวัดในตัวเมืองให้เปรียบเทียบได้ดี
ขั้นที่สี่ ช่อฟ้าและหลังคา เส้นที่ลดหลั่นลงสู่พื้น
ถอยออกมาจากวิหารสักหลายก้าวแล้วมองภาพรวมของหลังคา วิหารล้านนามักมีหลังคาซ้อนกันหลายตับ ลาดต่ำลงมาเกือบถึงพื้น ทำให้ตัวอาคารดูเตี้ยและมั่นคง ต่างจากโบสถ์วิหารภาคกลางหลายแห่งที่ดูสูงชะลูด
บนสันหลังคามักมีช่อฟ้าที่ปลายจั่ว และแนวปั้นลมที่ทอดลงมาตามขอบหลังคา บางวัดมีรูปสัตว์เล็กๆ หรือยอดประดับกลางสันหลังคาด้วย มองให้เห็นว่าเส้นหลังคาแต่ละชั้นซ้อนเหลื่อมกันอย่างไร จะเข้าใจว่าทำไมช่างล้านนาจึงให้ความสำคัญกับสัดส่วนมากเพียงนี้
ตรงนี้ใช้หลักเดียวกับการดูวัดในภาคอื่นได้ ตัวอย่างเช่นวัดเก่าแบบภาคกลางในนนทบุรี ก็ดูหน้าบัน ใบเสมา และภาพผนังเหมือนกัน เพียงแต่สัดส่วนหลังคาและลวดลายเป็นอีกสำนักช่างหนึ่ง ใครเคยเที่ยวทั้งสองแบบจะเห็นความต่างได้ชัดขึ้น
ขั้นที่ห้า ในวิหาร แสง เสา และพระประธาน
ถอดรองเท้าแล้วเข้าไปในวิหารอย่างสงบ ให้ตาค่อยๆ ปรับกับแสงที่สลัวกว่าข้างนอก สิ่งแรกที่มักเห็นคือแถวเสาที่นำสายตาไปสู่พระประธาน ในวิหารล้านนาหลายแห่ง เสาและคานทาสีแดงหรือดำ แล้วประดับด้วยลายคำ คือลายทองที่ทำด้วยวิธีปิดทองลงบนแบบ
ลองมองฐานชุกชีที่พระประธานประดิษฐานอยู่ ธรรมาสน์ไม้แกะสลักที่ตั้งด้านข้าง และเพดานที่บางแห่งมีลายดาวหรือลายดอกไม้ ถ้าไปไหว้พระเจ้าตนหลวงที่วัดศรีโคมคำ ให้ลองใช้ลำดับนี้ตั้งแต่ซุ้มประตูไปจนถึงหน้าองค์พระ จะรู้สึกว่าเส้นทางเดินในวัดมีความหมายมากกว่าการเดินไปไหว้เพียงจุดเดียว
ภายในวิหารควรพูดเบาๆ ไม่ปีนหรือแตะต้องโบราณวัตถุ และถ้าจะถ่ายรูปให้ดูป้ายหรือถามคนในวัดก่อน บางวัดไม่อนุญาตให้ถ่ายภาพบางจุด
ฝึกกับวัดใกล้ตัวก่อน
ถ้ายังไม่มั่นใจ เริ่มจากวัดเล็กที่คนไม่พลุกพล่านจะดูได้ละเอียดกว่า การเดินไหว้วัดเก่าหลายแห่งในตัวเมืองพะเยาภายในวันเดียว เป็นสนามฝึกที่ดี เพราะจะได้เห็นซุ้มประตู สิงห์ และหน้าบันหลายแบบในเวลาไม่นาน
เมื่อไปวัดล้านนาแห่งต่อไป ลองมองหาสามอย่างนี้ก่อน
- ปลายราวบันไดเป็นมกรคายนาคหรือเป็นหัวนาคธรรมดา
- ตรงกลางหน้าบันช่างวางรูปอะไรไว้ และวัสดุเป็นไม้หรือปูน
- เสาในวิหารมีลายคำหรือไม่ และลายนั้นเป็นลวดลายแบบไหน