เยือนชุมชนชาติพันธุ์บนดอยในพะเยา ถ่ายรูปอย่างไรให้เจ้าบ้านสบายใจ

รถจอดปุ๊บ สิ่งแรกที่นักท่องเที่ยวบางคนทำคือยกกล้องขึ้นมาก่อนจะทันได้พูดสวัสดีใครเลย เลนส์หันไปทางบ้านไม้ ผ้าตากบนราว และคนที่กำลังนั่งทำงานอยู่หน้าบ้าน ทั้งที่ยังไม่มีใครรู้ว่าเราเป็นใคร มาทำอะไร จังหวะแรกแบบนี้ทำให้บรรยากาศที่ควรจะเป็นการพบกัน กลายเป็นการถูกจ้องมองไปตั้งแต่ต้น

บนพื้นที่สูงของพะเยามี ชุมชนชาติพันธุ์ หลายกลุ่มอาศัยอยู่ เช่น ม้ง และเมี่ยน แต่ละกลุ่มมีภาษา การแต่งกาย และธรรมเนียมของตัวเอง หมู่บ้านเหล่านี้คือบ้านของคนที่ใช้ชีวิตจริง ไม่ใช่ฉากถ่ายรูป การถ่ายภาพที่นั่นจึงต้องเริ่มจากการเป็นแขกที่ดีก่อนการเป็นช่างภาพ

ทักทายก่อน แล้วค่อยถาม

วางกล้องหรือโทรศัพท์ลงก่อน ยิ้มทัก แนะนำตัวสั้นๆ ว่ามาจากไหน มาเที่ยวหรือมาซื้อของ ถ้ามีคนนำทางหรือคนในพื้นที่มาด้วย ให้เขาช่วยแนะนำ เจ้าบ้านจะรู้สึกสบายใจกว่าการเจอคนแปลกหน้ามาเอง

เมื่อคุยกันสักพักแล้ว ค่อยถามว่าขอถ่ายรูปได้ไหม ถ่ายอะไรได้บ้าง ถ้าพูดภาษาเดียวกันไม่ได้ ชี้ที่กล้องแล้วทำหน้าถามก็ยังดีกว่าการถ่ายเลย และรอคำตอบจริงๆ ไม่ใช่ถามไปพร้อมกับกดชัตเตอร์

ชุดประจำชาติพันธุ์ ไม่ใช่ชุดแต่งตัวถ่ายรูป

“อยากได้รูปคุณป้าใส่ชุดเต็มยศยืนหน้าบ้าน ขอให้ป้าไปเปลี่ยนชุดให้หน่อยได้ไหม”

(ตัวอย่างคำถามที่นักท่องเที่ยวบางคนอาจคิดจะถาม)

คำขอแบบนี้ฟังเหมือนไม่มีอะไร แต่ชุดประจำชาติพันธุ์หลายชุดมีความหมาย ใส่ในโอกาสเฉพาะ หรือใช้เวลาทำนานมาก การขอให้เจ้าบ้านแต่งตัวเพื่อให้เราได้ภาพ จึงเหมือนขอให้เขาแสดงตามที่เราอยากเห็น ถ้าเจ้าบ้านใส่ชุดอยู่แล้วและยินดีให้ถ่าย ก็ถ่ายอย่างให้เกียรติ ไม่จัดท่าแปลกๆ ที่ไม่ใช่ตัวเขา

ถ้าสนใจเรื่องผ้าและเครื่องแต่งกาย ลองถามเรื่องลวดลายหรือวิธีทำ เจ้าบ้านหลายคนเล่าได้อย่างภูมิใจ การเรียนรู้แบบนี้ใช้ได้กับทุกชุมชน เช่นเดียวกับการทำความรู้จักเสื้อปั๊ดและผ้าโพกหัวของหญิงไทลื้อ ที่มีความหมายและโอกาสใส่ของมันเอง หรือการไปชมวัดและวิถีไทลื้อที่เชียงคำ ซึ่งเป็นอีกชุมชนหนึ่งในพะเยาที่มีอัตลักษณ์ชัดเจน

สิ่งที่ไม่ควรถ่าย หรือต้องถามให้ชัดก่อน

เด็ก ไม่ถ่ายเด็กโดยไม่ได้ถามพ่อแม่หรือผู้ปกครองก่อน และไม่ควรให้เด็กเป็นจุดเด่นของภาพที่จะโพสต์สาธารณะ แม้ผู้ปกครองจะยิ้มให้ก็ตาม

พิธีกรรมและพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ บางหมู่บ้านมีพิธีหรือพื้นที่ที่คนนอกไม่ควรเข้าใกล้หรือบันทึกภาพ ถ้าเห็นสัญลักษณ์ที่ไม่คุ้น หรือคนในหมู่บ้านมารวมตัวกันทำอะไรบางอย่าง ให้ถามก่อนเสมอ หรือถอยออกมาเงียบๆ

ในบ้าน อย่าเดินเข้าไปในบ้านหรือถ่ายลอดหน้าต่าง แม้ประตูจะเปิดอยู่ บ้านคือพื้นที่ส่วนตัวไม่ต่างจากบ้านของเรา

หลักเรื่องนี้ใช้ได้กับทุกชุมชน ตั้งแต่หมู่บ้านบนดอยไปจนถึงชุมชนริมน้ำ อย่างการถ่ายภาพบนเกาะเกร็ดอย่างเกรงใจบ้านเรือนริมทาง ก็ต้องระวังไม่ให้กล้องล้ำเข้าไปในชีวิตของคนที่อยู่อาศัยเช่นกัน

ให้อะไรตอบแทน และโพสต์อย่างไร

การยื่นเงินเพื่อแลกกับรูป ทำให้ความสัมพันธ์กลายเป็นการซื้อขายภาพของคน และอาจสร้างความเคยชินที่ไม่ดีต่อชุมชนในระยะยาว ถ้าอยากตอบแทน ทางที่ดีกว่าคือซื้องานฝีมือ ผ้าปัก หรือผลผลิตของชุมชน หรืออุดหนุนบริการของกลุ่มท่องเที่ยวชุมชนถ้ามี

ก่อนโพสต์รูป ปิดการแสดงตำแหน่งในไฟล์และในโพสต์ ไม่ระบุพิกัดบ้านของใคร ถ้าเคยสัญญาว่าจะส่งรูปให้เจ้าบ้าน ก็ทำตามที่บอกไว้ ใครวางแผนขึ้นดอยแถบนี้เพื่อดูวิวด้วย เส้นทางบนภูเขาของพะเยามีจุดชมวิวหลายแห่ง เช่นจุดรอทะเลหมอกบนภูลังกา ที่ถ่ายภาพธรรมชาติได้เต็มที่โดยไม่ต้องกังวลเรื่องรบกวนใคร

ถ้าเจ้าบ้านส่ายหน้าไม่ให้ถ่าย นั่นไม่ใช่ความล้มเหลวของทริป เก็บกล้องลงแล้วคุยกันต่อ คือคำตอบที่ดีที่สุด และบ่อยครั้งเรื่องเล่าที่ได้จากบทสนทนานั้นมีค่ากว่ารูปใบไหนๆ