กว๊านพะเยามาจากไหน หนองน้ำที่กลายเป็นผืนน้ำกว้างกลางเมือง

คนที่โตมากับทะเลมักมองกว๊านพะเยาครั้งแรกแล้วนึกว่าเป็นทะเลสาบธรรมชาติที่อยู่ตรงนี้มาแต่ไหนแต่ไร เพราะผืนน้ำกว้างจนฝั่งตรงข้ามดูเป็นเส้นบางๆ ในวันที่มีหมอก มีคลื่นเล็กๆ ซัดเข้าตลิ่งเวลาลมแรง แต่เรื่องราวของ กว๊านพะเยา ซับซ้อนกว่านั้น ผืนน้ำที่เห็นวันนี้เกิดจากทั้งธรรมชาติของพื้นที่และการตัดสินใจของคน

คำว่า “กว๊าน” ในภาษาเหนือหมายถึงแหล่งน้ำขนาดใหญ่ที่น้ำขังอยู่ ไม่ใช่ทะเล และไม่ใช่แม่น้ำ ชื่อเรียกนี้เองก็บอกใบ้ถึงที่มาอยู่แล้ว

แอ่งที่ราบและลำห้วยที่ไหลลง

ตัวเมืองพะเยาตั้งอยู่ในแอ่งที่ราบซึ่งมีภูเขาล้อมรอบหลายด้าน ฝั่งตะวันตกเป็นแนวดอยสูง เมื่อฝนตกบนภูเขา น้ำจะไหลลงมาตามลำห้วยหลายสายแล้วมารวมกันในที่ลุ่มกลางแอ่ง ตามที่บันทึกและเล่าสืบกันมา พื้นที่ตรงนี้แต่เดิมจึงเป็นที่ลุ่มต่ำที่มีหนองน้ำกระจายอยู่หลายแห่ง มีทั้งช่วงที่น้ำเอ่อกว้างในหน้าฝน และช่วงที่น้ำลดเหลือเป็นแอ่งเล็กแอ่งน้อยในหน้าแล้ง

ระหว่างหนองน้ำเหล่านั้นเป็นที่ดินทำกิน มีทุ่งนา มีชุมชน และมีวัดตั้งอยู่ ชาวบ้านใช้ประโยชน์จากหนองทั้งการจับปลา เก็บผัก และใช้น้ำทำนา คนรุ่นก่อนจึงผูกพันกับพื้นที่ชุ่มน้ำนี้มาก่อนที่มันจะกลายเป็นผืนน้ำเดียวกว้างใหญ่อย่างทุกวันนี้

จุดสำคัญอีกข้อคือน้ำที่มารวมกันในแอ่งไม่ได้ขังอยู่เฉยๆ แต่มีทางไหลออก กว๊านพะเยาเป็นต้นทางของสายน้ำอิงที่ไหลออกจากกว๊านขึ้นไปทางเหนือ ก่อนจะไปบรรจบแม่น้ำโขง ความที่เป็นทั้งที่รับน้ำและต้นแม่น้ำทำให้ระดับน้ำในกว๊านเชื่อมโยงกับพื้นที่ปลายน้ำด้วย

การกั้นน้ำที่ทำให้ผืนน้ำขยาย

ตามที่บันทึกไว้ ในยุคต่อมามีการสร้างประตูกั้นน้ำบริเวณทางน้ำไหลออก เพื่อเก็บน้ำไว้ใช้และเพื่อการประมง เมื่อน้ำถูกกักไว้ หนองน้ำหลายแห่งที่เคยแยกกันจึงค่อยๆ เชื่อมต่อเป็นผืนเดียว ระดับน้ำสูงขึ้นจนท่วมพื้นที่ที่เคยเป็นนาและหมู่บ้าน กลายเป็นผืนน้ำจืดขนาดใหญ่กลางเมืองอย่างที่รู้จักกัน

การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว ช่วงแรกน้ำอาจท่วมเป็นบางฤดูก่อนจะขังถาวร ชาวบ้านที่เคยทำกินในที่ลุ่มต้องย้ายขึ้นไปอยู่บนที่สูงกว่า และปรับวิถีชีวิตจากชาวนาไปเป็นคนหาปลามากขึ้น ความทรงจำของคนรุ่นนั้นยังเล่าต่อกันในครอบครัวคนพะเยาจนถึงทุกวันนี้

ภาพผืนน้ำกว้างทำให้หลายคนเรียกกว๊านว่าทะเลของคนเหนือ แต่ในความเป็นจริงมันต่างจากทะเลแทบทุกด้าน น้ำในกว๊านเป็นน้ำจืดที่มาจากภูเขา นิ่งกว่า และมีพืชน้ำขึ้นหนาแน่นตามริมฝั่ง ต่างโดยสิ้นเชิงกับหมู่เกาะพีพีกลางน้ำทะเลสีครามฝั่งอันดามัน ที่ล้อมด้วยน้ำเค็มและแนวปะการัง การเทียบกันแบบนี้ช่วยให้เห็นว่ากว๊านเป็นแหล่งน้ำคนละประเภท และต้องดูแลคนละแบบ

หมู่บ้านและวัดที่จมอยู่ใต้น้ำ

เมื่อน้ำท่วมพื้นที่เดิม ร่องรอยของชุมชนเก่าจำนวนหนึ่งจึงจมอยู่ใต้ผืนน้ำ ตามที่เล่าสืบกันมา ในกว๊านมีซากโบราณสถานและฐานเจดีย์ของวัดเก่าหลายแห่ง บางแห่งโผล่พ้นน้ำให้เห็นในช่วงที่น้ำลด บางแห่งอยู่ลึกจนต้องอาศัยการสำรวจจึงจะรู้

ตัวอย่างที่คนรู้จักมากที่สุดคือวัดกลางน้ำที่ต้องนั่งเรือไปกราบไหว้ เรื่องราวและการไปเยือนวัดนี้มีเล่าไว้แล้วในบทความล่องเรือไปวัดติโลกอารามกลางกว๊าน สิ่งที่น่าคิดต่อคือวัดนี้ไม่ได้ถูกสร้างไว้กลางน้ำตั้งแต่ต้น แต่เคยอยู่บนแผ่นดินเหมือนวัดทั่วไป การที่วันนี้มันกลายเป็นวัดกลางน้ำจึงเป็นหลักฐานที่จับต้องได้ของการเปลี่ยนแปลงที่เล่ามาทั้งหมด

พระพุทธรูปและโบราณวัตถุบางส่วนที่พบในกว๊านได้รับการอัญเชิญขึ้นมาเก็บรักษาไว้ตามวัดและสถานที่ต่างๆ ในเมือง ผู้มาเยือนที่สนใจประวัติศาสตร์สามารถสอบถามข้อมูลได้จากวัดหรือหน่วยงานด้านวัฒนธรรมในพื้นที่

ระบบนิเวศที่ตามมา

ผืนน้ำที่ขยายกว้างกลายเป็นที่อยู่ของปลาน้ำจืดหลายชนิด กุ้ง หอย และพืชน้ำนานาชนิด ริมกว๊านมีกอพืชน้ำที่เป็นแหล่งอาหารและที่หลบภัยของสัตว์เล็ก นกน้ำทั้งที่อยู่ประจำและที่บินผ่านมาตามฤดูก็ใช้กว๊านเป็นที่หากิน คนที่ยืนดูริมฝั่งตอนเช้าจะเห็นทั้งเรือหาปลาลำเล็กและฝูงนกที่บินต่ำเหนือผิวน้ำ

แต่ระบบนิเวศนี้ก็มีโจทย์ของตัวเอง ทั้งตะกอนที่ไหลลงมาจากลำห้วยทำให้กว๊านตื้นเขินลงในบางส่วน พืชลอยน้ำบางชนิดที่ขยายพันธุ์เร็วจนปกคลุมผิวน้ำ และน้ำเสียจากชุมชนรอบข้าง เรื่องเหล่านี้หน่วยงานในพื้นที่และชุมชนพยายามจัดการกันอยู่ต่อเนื่อง ผู้ที่สนใจควรติดตามข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่ดูแลโดยตรง

พะเยายังมีแหล่งน้ำนิ่งแห่งอื่นที่ให้บรรยากาศต่างออกไป เช่นผืนน้ำของหนองเล็งทรายทางฝั่งอำเภอแม่ใจ ซึ่งช่วยให้เห็นว่าพื้นที่ชุ่มน้ำของจังหวัดนี้ไม่ได้มีแค่กว๊านแห่งเดียว

ผืนน้ำที่เกิดจากธรรมชาติผสมกับการตัดสินใจของคนรุ่นก่อน จะคงความสวยและความอุดมสมบูรณ์ได้ก็ด้วยการดูแลของคนรุ่นนี้ ทั้งคนพะเยาที่อยู่ริมฝั่งทุกวัน และผู้มาเยือนที่แค่ไม่ทิ้งขยะลงน้ำก็ถือว่าได้ช่วยแล้ว