แม่น้ำอิง สายน้ำที่ไหลออกจากกว๊านพะเยาขึ้นเหนือไปหาแม่น้ำโขง

แม่น้ำสายหลักหลายสายของภาคเหนือ อย่างปิง วัง ยม และน่าน ไหลลงใต้ไปรวมกันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยา แต่แม่น้ำอิงที่ไหลออกจากกว๊านพะเยากลับไปอีกทาง สายน้ำนี้มุ่งขึ้นเหนือ ผ่านที่ราบลุ่มของพะเยาและเชียงราย จนไปบรรจบแม่น้ำโขงที่ชายแดน ข้อเท็จจริงทางภูมิศาสตร์สั้นๆ นี้ทำให้คนที่ยืนอยู่ริมกว๊านหลายคนแปลกใจ เพราะไม่เคยคิดว่าน้ำตรงหน้ากำลังเดินทางไปทางเดียวกับแม่น้ำนานาชาติสายใหญ่ของภูมิภาค

การเข้าใจแม่น้ำอิงช่วยให้มองกว๊านพะเยาต่างออกไป จากที่เคยเห็นเป็นผืนน้ำนิ่งกลางเมือง กลายเป็นจุดเริ่มต้นของสายน้ำยาวที่หล่อเลี้ยงผู้คนอีกมากมายตามทาง

ต้นทางที่กว๊าน ผืนน้ำที่ให้กำเนิดสายน้ำ

กว๊านพะเยารับน้ำจากลำห้วยและลำน้ำสายเล็กที่ไหลลงมาจากภูเขารอบแอ่ง ก่อนปล่อยน้ำออกเป็นแม่น้ำอิง จึงนับได้ว่ากว๊านเป็นต้นทางสำคัญของลำน้ำสายนี้ ใครอยากรู้ว่าแอ่งน้ำแห่งนี้มีความเป็นมาอย่างไร เรื่องหนองน้ำเดิมที่ค่อยๆ กลายมาเป็นกว๊านในวันนี้ จะช่วยต่อภาพให้ชัดขึ้น

ช่วงต้นทางนี้คือส่วนที่นักท่องเที่ยวคุ้นที่สุด ทั้งทางเดินริมกว๊าน เรือหาปลา และการนั่งเรือไปวัดติโลกอารามที่ล้อมรอบด้วยน้ำ ระดับน้ำในกว๊านที่ขึ้นลงตามฤดูกาลส่งผลต่อปริมาณน้ำที่ไหลลงแม่น้ำอิงด้วย ทำให้ชีวิตของคนปลายน้ำผูกกับต้นน้ำตรงนี้อย่างแยกไม่ออก

ถ้าได้ยืนดูจุดที่น้ำจากกว๊านเริ่มไหลออกเป็นลำน้ำ จะเห็นว่าผืนน้ำกว้างค่อยๆ แคบลงกลายเป็นแม่น้ำที่มีตลิ่งสองฝั่ง เป็นภาพเปลี่ยนผ่านที่เงียบแต่มีความหมาย

ช่วงที่ไหลผ่านทุ่งนาและชุมชนในพะเยา

เมื่อพ้นตัวเมือง แม่น้ำอิงไหลคดเคี้ยวผ่านที่ราบที่ใช้ทำนา ในหน้าน้ำ น้ำจากแม่น้ำจะเอ่อเข้าที่ลุ่มริมฝั่ง พาตะกอนดินมาทับถม ทำให้ดินริมน้ำอุดมสมบูรณ์ ชาวนาริมน้ำอิงจึงอยู่กับจังหวะของน้ำขึ้นน้ำลงมาหลายชั่วคน

ชุมชนริมฝั่งหลายแห่งยังหาปลาในแม่น้ำและในหนองบึงที่เชื่อมกับลำน้ำ ใช้เครื่องมือประมงพื้นบ้านหลายแบบตามฤดูกาล บางชุมชนร่วมกันดูแลพื้นที่บางช่วงของลำน้ำเป็นเขตที่ปล่อยให้ปลาได้วางไข่และเติบโต ซึ่งเป็นตัวอย่างการจัดการทรัพยากรที่เริ่มจากคนในท้องถิ่นเอง

ริมแม่น้ำอิงยังมีพื้นที่ชุ่มน้ำแบบที่น้ำท่วมถึงเป็นช่วงๆ มีต้นไม้และพืชที่ทนน้ำขังได้ เป็นที่อยู่ของปลา นก และสัตว์เล็กอีกหลายชนิด พื้นที่แบบนี้ทำหน้าที่เหมือนฟองน้ำ รับน้ำไว้ในหน้าน้ำแล้วค่อยๆ ปล่อยออก

ความเก่าแก่ของการตั้งถิ่นฐานริมน้ำสายนี้มีร่องรอยให้เห็นด้วยเวียงลอ เมืองเก่าที่อำเภอจุนซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งอิง บอกเราว่าผู้คนเลือกอยู่ใกล้สายน้ำนี้มาตั้งแต่อดีต เพราะน้ำคือทั้งแหล่งอาหาร ทางสัญจร และที่มาของความอุดมสมบูรณ์

ปลายทางในเชียงราย ที่ซึ่งอิงไปพบโขง

เมื่อไหลเข้าเขตจังหวัดเชียงราย แม่น้ำอิงยังคงไหลผ่านที่ราบลุ่มและชุมชนริมน้ำต่อไป ก่อนจะไปบรรจบแม่น้ำโขงในที่สุด จุดที่สายน้ำเล็กจากกว๊านพะเยามารวมกับแม่น้ำสายใหญ่ที่ไหลผ่านหลายประเทศ คือปลายทางของการเดินทางยาวไกล

ภาพของสายน้ำที่ไหลผ่านภูเขา ทุ่งนา และท่าน้ำของชุมชนเป็นเสน่ห์ที่หลายเมืองริมน้ำมีเหมือนกัน แต่ละที่ก็มีหน้าตาไม่ซ้ำกัน ทางภาคใต้ก็มีภาพทำนองนี้ เช่นภูเขาหินปูนสองลูกที่ยืนประกบลำน้ำกระบี่ ซึ่งเป็นภาพจำของเมืองริมน้ำฝั่งอันดามัน ส่วนแม่น้ำอิงเป็นสายน้ำของที่ราบลุ่มทางเหนือ ไหลช้า เงียบ และผูกพันกับนาข้าวมากกว่าภูเขาสูงชัน

มองแม่น้ำอิงอย่างไรในทริปพะเยา

สำหรับนักท่องเที่ยว แม่น้ำอิงอาจไม่ใช่จุดเช็กอินที่มีป้ายบอกชัดเจน แต่เป็นเรื่องราวที่ทำให้การเที่ยวกว๊านลึกขึ้น ลองยืนริมกว๊านแล้วนึกว่าน้ำตรงหน้ากำลังจะเดินทางขึ้นเหนือไปอีกไกล หรือขับรถเลียบเส้นทางชนบทแล้วสังเกตทุ่งนาที่อยู่ในที่ลุ่ม จะเห็นว่าพะเยาไม่ได้มีแค่ผืนน้ำใหญ่กลางเมือง แต่มีสายน้ำที่เชื่อมผู้คนหลายชุมชนเข้าด้วยกัน

ถ้าจะลงไปริมตลิ่ง ควรระวังดินที่อ่อนตัวโดยเฉพาะหลังฝน ไม่ลงเล่นน้ำในจุดที่ไม่รู้ความลึกและความแรงของกระแสน้ำ และให้ความเคารพพื้นที่ทำกินของชาวบ้าน ไม่เดินเข้าแปลงนาหรือรบกวนเครื่องมือหาปลาที่วางไว้

ทริปครั้งต่อไป ถ้ามีเวลาเหลือสักสองสามวัน ลองตามแม่น้ำอิงขึ้นไปฝั่งเชียงรายดู ขับเลียบที่ราบลุ่ม แวะชุมชนริมน้ำ แล้วไปให้ถึงจุดที่สายน้ำจากกว๊านพะเยาไหลไปพบแม่น้ำโขง การได้เห็นทั้งต้นทางและปลายทางของสายน้ำเดียวกัน จะทำให้รู้สึกผูกพันกับกว๊านมากขึ้นอีกหลายเท่า