นกน้ำหน้าหนาวที่กว๊านพะเยา ส่องจากฝั่งอย่างไรไม่ให้นกแตกฝูง

เสียงปีกกระพือดังพรึบพร้อมกันทั้งฝูง จุดดำเล็กๆ ที่ลอยนิ่งอยู่บนผิวน้ำเมื่อครู่ยกตัวขึ้นแล้วเลี้ยวหายไปทางกลางกว๊าน สาเหตุมักไม่ซับซ้อน แค่มีใครสักคนเดินลงไปที่ขอบตลิ่งเร็วเกินไป หรือยกแขนชี้ชวนเพื่อนดูอย่างตื่นเต้น คนที่ตั้งใจมาดูนกเลยได้เห็นแค่แผ่นหลังของฝูงที่บินจากไป

กว๊านพะเยาเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำกว้างกลางเมือง มีทั้งผืนน้ำเปิด กอพืชน้ำ และแนวตลิ่งที่เป็นแหล่งหากินของนกน้ำหลายกลุ่ม ใครอยากรู้ก่อนว่าผืนน้ำนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร มีเรื่องความเป็นมาของหนองน้ำที่ขยายจนกลายเป็นกว๊าน ให้อ่านประกอบ จะเข้าใจว่าทำไมนกจึงเลือกมาที่นี่ ส่วนด้านล่างแยกตามมุมที่ยืนดู เพราะแต่ละมุมต้องวางตัวไม่เหมือนกัน

เตรียมตัวก่อนออกจากที่พัก

ช่วงเวลาและแสง

นกริมกว๊านมักคึกคักตอนแสงยังอ่อน คือหลังฟ้าสางกับก่อนพลบค่ำ ส่วนตอนแดดจัด หลายกลุ่มจะหลบไปพักในมุมที่มองเห็นยาก

ของติดตัว

  • กล้องส่องทางไกลสักตัว ช่วยให้ดูได้ชัดโดยไม่ต้องขยับเข้าใกล้
  • เสื้อสีกลืนกับธรรมชาติ เช่น เขียวหม่น น้ำตาล หรือเทา หลีกเลี่ยงสีสดและสีสะท้อนแสง
  • สมุดเล่มเล็กกับดินสอ ไว้จดสิ่งที่เห็น

เรื่องที่จอดรถ

ริมกว๊านมีต้นไม้ใหญ่ให้ร่มหลายช่วง ใครจอดรถไว้ใต้ต้นไม้นานๆ ระหว่างรอดูนก กลับมามักเจอขี้นกกับยางไม้เปื้อนหลังคาและกระจก คราบแบบนี้ปล่อยไว้นานจะเช็ดออกยากขึ้น เจ้าของรถที่ห่วงสีอาจแวะอ่านวิธีเก็บคราบจากต้นไม้และนกออกจากสีรถก่อนจะฝังแน่น ไว้สักหน่อย และอย่าลืมจอดให้พ้นทางเข้าออกของบ้านเรือนกับร้านค้าริมถนน

มุมที่ 1 ริมฝั่งเปิดโล่ง

สิ่งที่มักเห็น

ตรงที่ตลิ่งเปิดกว้างจะมองผืนน้ำได้ไกล มักเห็นเป็ดน้ำลอยรวมกลุ่มอยู่ห่างฝั่ง และนกที่บินตัดผ่านผิวน้ำเป็นระยะ มุมนี้เหมาะกับคนเพิ่งเริ่ม เพราะไม่ต้องเดินลุยไปไหน

วิธีวางตัว

ที่โล่งแปลว่านกก็มองเห็นเราชัดเหมือนกัน ควรยืนนิ่งหรือนั่งลงแทนการเดินไปมา ถ้าจะขยับให้ขยับช้าๆ และเดินขนานกับแนวตลิ่ง ไม่เดินตรงเข้าหาฝูง เมื่อเห็นนกเริ่มหันมาทางเราหรือว่ายห่างออกไป นั่นคือสัญญาณว่าใกล้เกินแล้ว ให้ถอยกลับสักนิด

ช่วงที่ทางเลียบกว๊านมีคนวิ่งออกกำลังกายหรือปั่นจักรยานชมทะเลสาบยามเช้า อย่ายืนขวางเส้นทาง เลือกจุดที่ถอยออกมาด้านข้างได้

มุมที่ 2 ใกล้กอพืชน้ำ

สิ่งที่มักเห็น

แนวกอพืชน้ำและหญ้าริมตลิ่งเป็นที่หลบภัยและหาอาหารของนกที่ชอบลุยน้ำตื้น เช่น นกยางที่ยืนนิ่งรอจังหวะจิกปลา หรือนกตัวเล็กที่วิ่งไปมาตามขอบพืช มุมนี้ต้องใช้ความอดทน เพราะนกมักซ่อนตัวและโผล่ให้เห็นเป็นช่วงๆ

วิธีวางตัว

อย่าแหวกกอพืชเพื่อหานก และไม่เดินลงโคลน เพราะทั้งรบกวนที่อยู่ของนกและเสี่ยงลื่น ให้หาจุดยืนบนพื้นแข็งที่มีพุ่มไม้บังตัวบางส่วน แล้วรอให้นกชินกับการมีเราอยู่ตรงนั้น เสียงคุยควรเบาลง ส่วนเสียงชัตเตอร์ถี่ๆ ถ้าปิดได้ก็ปิด

ขอย้ำว่าไม่โยนอาหารให้นก อาหารจากคนทำให้พฤติกรรมหากินเปลี่ยนไป และเศษที่เหลือยังหมักหมมอยู่ในน้ำ

มุมที่ 3 บนเรือ

สิ่งที่มักเห็น

การนั่งเรือในกว๊านทำให้เห็นผืนน้ำอีกด้านที่จากฝั่งมองไม่ถึง ระหว่างที่เรือแล่นไปอย่างในทริปล่องเรือไปไหว้พระวัดกลางน้ำ อาจได้เห็นฝูงนกเกาะพักตามกอพืชกลางน้ำ หรือบินขึ้นจากผิวน้ำไม่ไกลจากหัวเรือ

วิธีวางตัว

บนเรือเราไม่ได้คุมทิศทางเอง จึงควรบอกคนขับเรือตั้งแต่แรกว่าอยากดูนกแบบไม่รบกวน ขอให้ชะลอเมื่อเห็นฝูงและไม่แล่นเข้าไล่ ไม่ลุกยืนโยกเรือ สวมเสื้อชูชีพตลอดเวลา และตรวจสอบข้อมูลการให้บริการเรือกับสภาพน้ำล่าสุดก่อนออกจากฝั่ง

โดรนที่บินเข้าใกล้ฝูงทำให้นกแตกฝูงง่ายกว่าคนเดินเสียอีก ถ้าอยากได้มุมสูงควรเลือกจุดที่ไม่มีนกรวมตัว และตรวจสอบข้อกำหนดการบินในพื้นที่ก่อน

ไม่รู้ชื่อนกก็ดูได้

การบอกชื่อชนิดให้แม่นต้องอาศัยประสบการณ์และคู่มือ คนเริ่มต้นแค่สังเกตรูปร่าง ขนาด สีปาก และท่าทางตอนหากินแล้วจดไว้ ภายหลังค่อยเปิดคู่มือดูนกหรือถามกลุ่มคนดูนกในพื้นที่ ดีกว่าเดาชื่อแล้วจำผิด ถ้าเจอนกแปลกตาแล้วอยากแบ่งปัน ไม่ควรบอกตำแหน่งละเอียดในที่สาธารณะจนคนแห่กันเข้าไปรบกวน

สมุดเล่มเล็กที่พกมาด้วยจะมีค่ามากขึ้นเรื่อยๆ ถ้าจดสั้นๆ ทุกครั้งว่าเห็นนกหน้าตาแบบไหน อยู่มุมใดของกว๊าน ตอนเช้าหรือตอนเย็น พอกลับมาอีกครั้งในฤดูถัดไป เปิดหน้าเก่าวางเทียบกับหน้าใหม่ จะเริ่มเห็นว่าผืนน้ำนี้เปลี่ยนไปตามฤดูอย่างไร และนกที่เคยเห็นยังกลับมาที่เดิมหรือเปล่า