ครก ทัพพี และถาดไม้ที่ซื้อจากพะเยา ใช้แล้วดูแลผิวไม้อย่างไร

ปลายนิ้วสะดุดกับเสี้ยนเล็กๆ ตรงขอบด้ามทัพพีไม้อันใหม่ เป็นความหยาบบางเบาที่แทบมองไม่เห็นด้วยตา แต่สัมผัสได้ชัดเมื่อลูบไปตามเนื้อไม้ รายละเอียดเล็กๆ แบบนี้บอกได้หลายอย่าง ทั้งเรื่องการขัดผิว ความชื้นในเนื้อไม้ และวิธีที่ของชิ้นนั้นจะเปลี่ยนไปเมื่อถูกใช้ในครัวทุกวัน

ของใช้ไม้อย่างครก ทัพพี ช้อน และถาด เป็นของที่นักท่องเที่ยวมักหยิบติดมือกลับจากตลาดหรือถนนคนเดินริมกว๊านยามเย็น เมื่อกลับถึงบ้าน ของเหล่านี้ต้องการการดูแลต่างจากเครื่องครัวโลหะหรือพลาสติก

เลือกซื้ออย่างไรให้ดูแลง่าย

ก่อนจ่ายเงิน ลองหยิบขึ้นมาดูใกล้ๆ เนื้อไม้ควรแน่น ไม่มีรอยแตกตามเสี้ยนไม้ ไม่มีรูเล็กๆ ที่อาจเกิดจากแมลง ถ้าเป็นชิ้นที่มีรอยต่อ เช่น ถาดที่ประกอบจากไม้หลายแผ่น ให้ดูว่ารอยต่อสนิทเรียบ ไม่มีร่องที่เศษอาหารจะเข้าไปติดได้

ผิวเคลือบเป็นอีกเรื่องที่ควรถาม ของที่จะสัมผัสอาหารควรเป็นผิวดิบที่ขัดเรียบ หรือเคลือบด้วยวัสดุที่ใช้กับอาหารได้ ชิ้นที่เคลือบเงาวาวมากเหมาะกับการใช้ตกแต่งหรือวางของแห้งมากกว่า ถ้าไม่แน่ใจ ถามผู้ขายตรงๆ ว่าใช้ใส่อาหารได้หรือไม่

ผิวเงากับผิวด้านดูแลไม่เหมือนกัน ซึ่งเป็นหลักเดียวกับของไม้ชิ้นอื่นในบ้าน คนเล่นดนตรีก็รู้ดีว่ากีตาร์ที่เคลือบเงากับเคลือบด้านต้องเช็ดถูคนละวิธี ไม้ในครัวก็เช่นกัน ผิวด้านดูดซึมน้ำมันและความชื้นได้มากกว่า จึงต้องการการทาน้ำมันบำรุงบ่อยกว่า

ไม้แตกร้าว

อาการ: เห็นเส้นแตกเล็กๆ ตามขอบถาดหรือก้นครก บางครั้งเส้นค่อยๆ ยาวขึ้นหลังล้างไปหลายครั้ง

สาเหตุ: ไม้ขยายตัวเมื่อเปียกและหดตัวเมื่อแห้ง ถ้าแช่น้ำนาน ล้างด้วยน้ำร้อนจัด หรือนำไปตากแดดแรงทันทีหลังล้าง เนื้อไม้จะเปลี่ยนขนาดเร็วจนแตก การเข้าเครื่องล้างจานก็เป็นสาเหตุใหญ่

วิธีแก้: ล้างด้วยน้ำอุณหภูมิปกติกับน้ำยาล้างจานอ่อนๆ อย่าแช่ทิ้งไว้ เช็ดให้หมาด แล้วตั้งให้แห้งในที่ลมผ่าน หลีกเลี่ยงแดดจัดนานๆ เมื่อไม้แห้งสนิทแล้ว ทาน้ำมันที่ระบุว่าใช้กับเครื่องครัวไม้หรือสัมผัสอาหารได้บางๆ ทิ้งไว้ให้ซึม แล้วเช็ดส่วนเกินออก รอยแตกเล็กที่ผิวมักดีขึ้นเมื่อไม้ได้รับน้ำมันสม่ำเสมอ

ขึ้นรา

อาการ: มีจุดสีดำ สีเขียว หรือคราบขาวเป็นปื้น มักเจอตรงก้นถาด ด้านในครก หรือบริเวณที่สัมผัสกับพื้นตอนวาง

สาเหตุ: เก็บของทั้งที่ยังไม่แห้งสนิท หรือวางคว่ำบนพื้นที่ทึบจนความชื้นระเหยไม่ได้ ช่วงฝนที่อากาศชื้นจะเกิดได้ง่ายเป็นพิเศษ

วิธีแก้: ถ้าเป็นคราบที่ผิวบางๆ ขัดออกด้วยแปรงกับน้ำยาล้างจาน แล้วผึ่งให้แห้งในที่ลมผ่าน บางคนใช้กระดาษทรายเนื้อละเอียดขัดผิวบางๆ ก่อนทาน้ำมันใหม่ ส่วนการเก็บ ให้วางตั้งหรือแขวน ไม่วางซ้อนกันขณะยังชื้น

มีกลิ่นติด

อาการ: ครกไม้หรือเขียงไม้มีกลิ่นกระเทียม พริก หรือปลาติดอยู่แม้จะล้างแล้ว บางครั้งมีกลิ่นหืนอ่อนๆ

สาเหตุ: เนื้อไม้ดูดซึมน้ำมันและกลิ่นจากอาหาร ส่วนกลิ่นหืนมักมาจากน้ำมันพืชที่ใช้ทาบำรุง ซึ่งเสื่อมตามเวลา

วิธีแก้: ขัดด้วยเกลือกับมะนาวหรือเบกกิ้งโซดาผสมน้ำเล็กน้อย ล้างออกแล้วผึ่งให้แห้ง ถ้าเคยทาน้ำมันพืชทั่วไปแล้วมีกลิ่นหืน ให้เปลี่ยนไปใช้น้ำมันสำหรับเครื่องครัวไม้โดยเฉพาะ อีกวิธีที่ช่วยได้มากคือแยกหน้าที่ของชิ้นไม้ ครกที่ใช้ตำของคาวไม่ควรใช้ตำของหวาน ถาดที่วางปลาไม่ควรใช้เสิร์ฟผลไม้

ของไม้ชิ้นอื่นจากงานฝีมือพื้นบ้าน

นอกจากเครื่องครัว งานฝีมือที่ทำจากวัสดุธรรมชาติอีกหลายแบบก็ต้องการการดูแลคล้ายกัน เช่นตะกร้าและกระเป๋าที่ชุมชนสานจากผักตบชวาของกว๊าน ซึ่งไม่ชอบความชื้นเหมือนไม้ ส่วนคนที่ชอบเลือกของฝากเป็นผ้าและเครื่องแต่งกาย เรื่องลายผ้าและวิธีสวมเสื้อปั๊ดของหญิงไทลื้อเชียงคำ ช่วยให้ดูชิ้นงานได้ลึกขึ้นก่อนซื้อ

ทัพพีหรือถาดที่ผิวยังเรียบ มีรอยแตกแค่ที่ผิว และไม่มีกลิ่นแปลก ยังใช้ต่อได้อีกนานถ้าดูแลตามที่ว่ามา แต่ถ้ารอยแตกลึกจนเศษอาหารเข้าไปค้าง ราซึมลึกจนขัดไม่ออก หรือเนื้อไม้เริ่มยุ่ยเป็นขุย ชิ้นนั้นควรเลิกใช้กับอาหาร แล้วเปลี่ยนไปเป็นของประดับหรือที่วางของแห้งแทน