พญางำเมือง กษัตริย์พะเยาผู้เป็นสหายของพญามังรายและพ่อขุนรามคำแหง

ละครย้อนยุคดีๆ สักเรื่องทำให้คนดูอยากออกเดินทางไปเห็นเมืองจริงได้ เหมือนที่เคยมีช่วงหนึ่งที่ผู้คนพากันไปลพบุรีหลังละครดังจบลง จนเกิดเรื่องราวของเมืองที่คึกคักขึ้นเพราะคนดูตามรอยละครย้อนยุค ให้เล่าต่อกัน

พะเยาเองก็มีตัวละครแบบนั้นอยู่ในประวัติศาสตร์ เป็นกษัตริย์หนุ่มจากเมืองริมกว๊านผู้มีเพื่อนเป็นกษัตริย์ของอีกสองเมืองใหญ่ เรื่องของท่านมีทั้งการเรียนวิชา มิตรภาพ ความบาดหมาง และการคืนดี ครบเครื่องพอจะเป็นบทละครได้สบาย ท่านคือพญางำเมือง

เมืองพะเยาในยุคนั้น

ในช่วงที่ดินแดนภาคเหนือตอนบนยังแบ่งเป็นเมืองหลายเมือง แต่ละเมืองมีผู้ปกครองของตัวเอง พะเยาหรือที่เอกสารเก่าเรียกว่าภูกามยาวและพยาว เป็นเมืองหนึ่งที่มีราชวงศ์ของตัวเองสืบต่อกันมา ใครอยากรู้ว่าชื่อเมืองเปลี่ยนไปอย่างไร มีเรื่องชื่อเก่าของเมืองตั้งแต่ภูกามยาวจนถึงปัจจุบันเล่าไว้แยก

ตามตำนานเล่าว่า พญางำเมืองเป็นเจ้าเมืองพะเยาที่ขึ้นครองเมืองต่อจากบิดา บ้านเมืองตั้งอยู่บนพื้นที่ราบที่มีแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การทำนาและการหาปลา ทำให้เป็นเมืองที่มีกำลังพอสมควรในยุคนั้น

เมืองรอบข้างก็กำลังเติบโต ทางเหนือมีพญามังรายผู้ขยายอำนาจและรวบรวมเมืองต่างๆ ทางใต้มีสุโขทัยที่กำลังรุ่งเรือง พะเยาจึงอยู่ตรงกลางระหว่างสองขั้วอำนาจ การเลือกว่าจะวางตัวกับเพื่อนบ้านอย่างไรจึงสำคัญมาก

สามกษัตริย์ที่เป็นสหาย

กับพ่อขุนรามคำแหง ตามตำนานเล่าว่า สมัยยังหนุ่ม พญางำเมืองเดินทางไปศึกษาศิลปวิทยาที่สำนักของฤๅษีในเมืองละโว้ และได้พบกับพระร่วงแห่งสุโขทัยที่มาเรียนในสำนักเดียวกัน ทั้งสองจึงสนิทสนมกันมาตั้งแต่ครั้งนั้น ละโว้ในที่นี้คือบริเวณลพบุรีในปัจจุบัน ความเชื่อมโยงนี้ทำให้เรื่องของพะเยากับลพบุรีมาบรรจบกันอย่างน่าสนใจ

กับพญามังราย ตามที่บันทึกในตำนานฝ่ายเหนือ เมื่อพญามังรายขยายอำนาจลงมาทางพะเยา ทั้งสองฝ่ายเลือกเจรจากันแทนการเผชิญหน้า และกลายเป็นมิตรต่อกันในที่สุด

การผูกมิตรของทั้งสาม ตำนานเล่าว่าทั้งสามกษัตริย์ได้ทำพิธีสาบานเป็นมิตรต่อกัน ว่าจะไม่รุกรานกันและจะช่วยเหลือกันยามมีภัย

มิตรภาพนี้ใช่ว่าจะราบรื่นเสมอ มีเรื่องเล่าว่าครั้งหนึ่งพญางำเมืองกับพ่อขุนรามคำแหงเกิดความบาดหมางกัน และพญามังรายเป็นผู้ไกล่เกลี่ยจนทั้งสองกลับมาคืนดี ส่วนเรื่องที่คนรู้จักกันกว้างที่สุด คือตอนที่พญามังรายจะสร้างเมืองเชียงใหม่ และได้เชิญสหายทั้งสองมาร่วมพิจารณาชัยภูมิของเมืองใหม่ เรื่องนี้เองที่ทำให้มีอนุสาวรีย์สามกษัตริย์อยู่กลางเมืองเชียงใหม่จนถึงวันนี้

ทั้งหมดนี้เป็นเรื่องที่ปรากฏในตำนานและพงศาวดาร รายละเอียดปลีกย่อยบางส่วนแตกต่างกันไปตามฉบับที่เล่า

สิ่งที่คนพะเยาจดจำ

สำหรับคนพะเยา พญางำเมืองไม่ใช่แค่ชื่อในหนังสือ แต่เป็นความภูมิใจของเมือง ภาพที่ชัดที่สุดคืออนุสาวรีย์ของท่านที่ตั้งอยู่ริมกว๊าน ซึ่งคนพะเยาและผู้มาเยือนไปกราบไหว้อยู่เสมอ ถ้าอยากรู้ว่าคนท้องถิ่นเตรียมอะไรไปสักการะ ลองอ่านวิธีที่คนพะเยาเตรียมของไปไหว้อนุสาวรีย์ริมกว๊าน

สิ่งที่คนพะเยามักพูดถึงเมื่อเล่าเรื่องท่าน คือการเลือกใช้มิตรภาพมากกว่าสงคราม ในยุคที่เมืองต่างๆ ขยายอำนาจด้วยการรบ การที่กษัตริย์เมืองหนึ่งรักษาบ้านเมืองไว้ได้ด้วยการเป็นเพื่อนกับเพื่อนบ้านที่แข็งแกร่ง ถือเป็นเรื่องที่คนรุ่นหลังนำมาเล่าซ้ำด้วยความชื่นชม

เรื่องราวของท่านยังถูกเล่าผ่านโรงเรียน งานประจำปีของจังหวัด และในพื้นที่จัดแสดงเรื่องราวท้องถิ่น เช่น หอวัฒนธรรมนิทัศน์ในบริเวณวัดคู่เมืองที่ประดิษฐานพระเจ้าตนหลวง ซึ่งช่วยให้ผู้มาเยือนเห็นภาพพะเยายุคเก่าได้ชัดขึ้น

ถาม-ตอบเรื่องพญางำเมือง

พญางำเมืองกับพ่อขุนงำเมือง คือองค์เดียวกันไหม

ใช่ เป็นองค์เดียวกัน คำว่า “พญา” เป็นคำเรียกกษัตริย์หรือเจ้าเมืองแบบที่ใช้ในล้านนา ส่วน “พ่อขุน” เป็นคำเรียกที่คุ้นกันในแบบสุโขทัย ทั้งสองแบบจึงปรากฏอยู่คู่กัน และชื่ออนุสาวรีย์ริมกว๊านก็ใช้คำว่าพ่อขุน

พะเยาในสมัยของท่านยิ่งใหญ่แค่ไหน

ตอบให้แน่ชัดได้ยาก เพราะหลักฐานในยุคนั้นมีจำกัด ภาพที่ได้จากตำนานคือพะเยาเป็นเมืองที่มีราชวงศ์และกำลังของตัวเอง มีฐานะพอจะเป็นมิตรกับเมืองใหญ่อย่างเชียงใหม่และสุโขทัยได้ ต่อมาในรุ่นหลัง พะเยาจึงค่อยถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของล้านนา

อยากตามรอยเรื่องนี้ ควรไปที่ไหนบ้าง

ในพะเยา เริ่มจากอนุสาวรีย์ริมกว๊าน แล้วต่อด้วยวัดศรีโคมคำและหอวัฒนธรรมนิทัศน์ ถ้าเดินทางต่อไปเชียงใหม่ อนุสาวรีย์สามกษัตริย์คือจุดที่ทำให้เรื่องเล่านี้ครบวง ก่อนไปควรตรวจสอบวันเวลาเปิดให้เข้าชมจากแหล่งข้อมูลทางการของแต่ละแห่ง

เรื่องของพญางำเมืองที่เล่าในตำนาน กับสิ่งที่นักประวัติศาสตร์ยืนยันได้จากหลักฐาน อาจไม่ตรงกันทุกจุด การอ่านทั้งสองแบบคู่กันโดยไม่รีบตัดสินว่าแบบไหนถูก จะทำให้เราเข้าใจทั้งความทรงจำของคนพะเยาและอดีตของเมืองได้ลึกขึ้น