นกยูงไทยที่ดอยภูนาง ดูอย่างเงียบ ไม่ล่อ ไม่ไล่

ฟ้ายังไม่สว่างดี ม่านหมอกบางๆ ลอยเรี่ยยอดไม้ แล้วเสียงร้องแหลมยาวก็ดังขึ้นจากฝั่งหุบเขาตรงข้าม สะท้อนไปมาอยู่สองสามครั้งก่อนเงียบไป คนที่ยืนรออยู่หันมองหน้ากันโดยไม่ต้องพูด เพราะรู้ว่านั่นคือ นกยูงไทย ที่ยังมองไม่เห็นตัว แต่บอกให้รู้ว่ามันอยู่ไม่ไกล

ที่ อุทยานแห่งชาติดอยภูนาง ทางฝั่งอำเภอเชียงม่วนและปงของพะเยา ขึ้นชื่อเรื่องนกยูงไทยที่ยังหากินอยู่ในธรรมชาติ ไม่ได้อยู่ในกรงหรือสวนสัตว์ การได้เห็นนกยูงที่นี่จึงเป็นเรื่องของโชค ความอดทน และมารยาทของคนดู มากพอๆ กัน

ทำไมนกยูงที่นี่ต้องการระยะห่าง

นกยูงไทยเป็นสัตว์ป่าที่ตื่นตกใจง่าย เมื่อรู้สึกว่ามีภัย มันจะเดินหลบเข้าพุ่มไม้หรือบินหนีไปไกล และอาจไม่กลับมาหากินตรงนั้นอีกนาน การเข้าใกล้เกินไปเพียงครั้งเดียวจึงไม่ได้ทำให้เราพลาดภาพแค่คนเดียว แต่ทำให้คนดูกลุ่มถัดไปและตัวนกเองเสียโอกาสไปด้วย

การอยู่ร่วมกับสัตว์ป่าแต่ละแห่งมีรูปแบบไม่เหมือนกัน บางเมืองคนกับสัตว์ชินกันจนกลายเป็นเพื่อนบ้าน อย่างลพบุรีที่ลิงกับคนเดินถนนสายเดียวกัน แต่สำหรับนกยูงไทยในป่าดอยภูนาง ความสัมพันธ์ที่ดีที่สุดคือการที่มันแทบไม่รู้ว่าเราอยู่ตรงนั้น

“เช้าวันไหนหมอกน้อย บางทีก็เห็นมันเดินลงมาตามลานโล่ง ค่อยๆ จิกกินไปเรื่อยๆ ถ้าคนเงียบ มันก็อยู่นาน ถ้าเสียงดังนิดเดียว มันหายเข้าป่าไปเลย”

(ตัวอย่างคำบอกเล่าในลักษณะที่คนท้องถิ่นมักเล่าให้ฟัง)

เตรียมตัวก่อนเข้าป่า

ช่วงเช้าตรู่เป็นช่วงที่นกยูงออกหากินบ่อย ควรวางแผนให้ไปถึงก่อนฟ้าสาง และติดต่อที่ทำการอุทยานล่วงหน้า เพื่อถามว่าช่วงนั้นเปิดให้ชมแบบไหน ต้องไปพร้อมเจ้าหน้าที่หรือไม่ และมีจุดชมที่จัดไว้ตรงไหนบ้าง เงื่อนไขเหล่านี้อาจเปลี่ยนตามฤดูและสถานการณ์ของพื้นที่

เสื้อผ้า เลือกสีเขียวหม่น น้ำตาล หรือเทา ที่กลืนกับป่า หลีกเลี่ยงสีขาว สีสะท้อนแสง และเสื้อลายจัด ผ้าที่ไม่ส่งเสียงเสียดสีเวลาขยับตัวจะดีกว่าเสื้อกันลมเนื้อกรอบ

อุปกรณ์ กล้องส่องทางไกลหรือเลนส์ยาวช่วยให้ดูได้จากระยะไกลโดยไม่ต้องขยับเข้าไปใกล้ ปิดเสียงชัตเตอร์ถ้าทำได้ และปิดเสียงโทรศัพท์ทุกเครื่องในกลุ่ม ยากันยุงแบบไม่มีกลิ่นแรงก็ควรติดไปด้วย

ร่างกาย อากาศบนดอยตอนเช้าอาจเย็นกว่าที่คิด พกเสื้อกันหนาวบางๆ น้ำดื่ม และของกินแห้งที่แกะแล้วไม่มีเสียงดัง ใครเพิ่งเริ่มเดินป่า ลองอ่านการเริ่มเดินทางป่าสั้นๆ ที่แม่ปืมก่อน จะรู้จังหวะร่างกายตัวเองดีขึ้น

สิ่งที่ไม่ควรทำ แม้จะอยากได้ภาพแค่ไหน

ไม่ให้อาหาร การโปรยเมล็ดพืชหรืออาหารเพื่อล่อให้นกออกมา ทำให้นกเปลี่ยนพฤติกรรม เสี่ยงต่อการได้รับอาหารที่ไม่เหมาะ และอาจทำให้นกเข้าใกล้คนมากเกินไปจนตกอยู่ในอันตราย

ไม่เปิดเสียงล่อ การเปิดเสียงร้องของนกยูงจากลำโพงหรือโทรศัพท์ อาจทำให้นกเข้าใจผิดว่ามีตัวอื่นรุกล้ำถิ่น เกิดความเครียดโดยไม่จำเป็น โดยเฉพาะในช่วงที่นกกำลังจับคู่หรือดูแลลูก

ไม่ไล่ตาม เมื่อนกเดินหนีเข้าพุ่มไม้ ปล่อยให้มันไป อย่าเดินตามเพื่อหามุมใหม่ การบุกเข้าไปในพงหญ้ายังเสี่ยงต่อตัวเราเอง ทั้งเรื่องหลงทาง งู และแมลง

ไม่บินโดรน เสียงใบพัดและเงาที่เคลื่อนบนฟ้าทำให้นกตกใจได้ง่าย อีกทั้งการบินโดรนในเขตอุทยานมักต้องขออนุญาตก่อน ควรตรวจสอบระเบียบกับอุทยานโดยตรง

ไม่ส่งเสียงเรียกกันเมื่อเห็นนก ใช้สัญญาณมือที่ตกลงกันในกลุ่มไว้ก่อน เช่น ชี้นิ้วแล้วยกมือขึ้นค้าง แทนการตะโกนบอกเพื่อน

ดูให้เป็น มากกว่าแค่ได้เห็น

เมื่อเจอนกแล้ว ลองนิ่งดูให้นานกว่าเวลาที่ใช้กดชัตเตอร์ สังเกตว่ามันเดินอย่างไร หยุดฟังเสียงรอบตัวบ่อยแค่ไหน หากินอะไรบนพื้น บางครั้งการวางกล้องลงแล้วดูด้วยตาเปล่าสักพัก ทำให้จำภาพนั้นได้ชัดกว่ารูปในเครื่องเสียอีก

ถ้าวันนั้นไม่เจอเลย ก็ไม่ได้แปลว่าทริปล้มเหลว ป่าตอนเช้ายังมีเสียงนกชนิดอื่น แสงที่ลอดผ่านใบไม้ และอากาศสดชื่นให้เก็บกลับไป สายดูนกที่ติดใจแล้วมักวนไปหาจุดอื่นของพะเยาต่อ เช่น ส่องนกน้ำช่วงหน้าหนาวจากฝั่งกว๊าน ที่ใช้หลักไม่รบกวนนกเหมือนกัน หรือขึ้นไปรอทะเลหมอกบนภูลังกา ในเช้าอีกวันหนึ่ง

การได้เห็นนกยูงไทยในป่าจริงเป็นของขวัญที่ป่าให้ ไม่ใช่สิ่งที่เราไปเรียกร้องเอาได้ ยิ่งเราเบามือเท่าไร โอกาสที่คนรุ่นหลังจะได้ยินเสียงร้องก้องหุบเขาแบบเดียวกันก็ยิ่งมากขึ้น

ทางที่ดีที่สุดคือไปพร้อมเจ้าหน้าที่หรือผู้นำทางของอุทยาน แล้วทำตามคำแนะนำของเขาอย่างเคร่งครัด เพราะคนที่ดูแลพื้นที่ทุกวันรู้ดีที่สุดว่าวันนั้นนกอยู่ตรงไหน และระยะเท่าไรที่ไม่รบกวนมัน