สายบัว ผักน้ำ และพืชริมกว๊านบนสำรับคนพะเยา

มัดสายบัวบนแผงผักยังมีน้ำหยดอยู่ตรงปลายก้าน หยดลงบนใบตองที่รองไว้ทีละหยด ก้านสีเขียวอมม่วงถูกพับเป็นวงแล้วผูกด้วยตอก ใครเห็นก็รู้ว่าเพิ่งขึ้นจากน้ำมาไม่นาน รายละเอียดเล็กๆ แบบนี้บอกว่าสำรับของคนพะเยาผูกอยู่กับแหล่งน้ำรอบเมืองแค่ไหน

พะเยามีทั้งกว๊าน หนองน้ำ ลำห้วย และนาข้าวที่อยู่ติดแหล่งน้ำ ผักที่ขึ้นในพื้นที่เหล่านี้จึงเดินทางมาถึงตลาดได้ในเวลาไม่นาน ผักแต่ละชนิดในตลาดอาจมาจากหลายแหล่ง ไม่จำเป็นต้องมาจากกว๊านเสมอไป แต่ทั้งหมดสะท้อนวิถีการกินของคนที่อยู่กับน้ำ

พืชที่ขึ้นในน้ำ

สายบัว

สายบัวคือก้านดอกของบัวที่ขึ้นในหนองและบึง คนเก็บต้องลงไปดึงทั้งก้านขึ้นมา แล้วลอกเปลือกบางๆ ที่ผิวออกก่อนปรุง สายบัวมีรสอ่อนและกรอบ มักนำไปลวกกินกับน้ำพริก ใส่ในแกงที่มีน้ำ หรือผัด ความกรอบของสายบัวทำให้เข้ากับน้ำพริกรสจัดได้ดี

ผักบุ้ง

ผักบุ้งขึ้นได้ทั้งในน้ำและริมน้ำ เป็นผักที่คนแทบทุกภาคคุ้นเคย ในสำรับเหนือมักเห็นผักบุ้งลวกวางคู่น้ำพริก หรือใส่ในแกงบางอย่าง ยอดอ่อนจะนุ่มกว่าก้านแก่ ถ้าซื้อมาเอง ควรเด็ดส่วนที่แก่และเหนียวออก

พืชที่ขึ้นริมตลิ่ง

ผักกูด

ผักกูดเป็นเฟิร์นที่ชอบที่ชื้น มักขึ้นตามริมลำห้วยและที่ชุ่มน้ำ ยอดอ่อนที่ยังม้วนอยู่คือส่วนที่นิยมกิน มักนำไปลวก ผัด หรือยำ ผักกูดที่วางขายส่วนใหญ่มาจากแหล่งน้ำตามธรรมชาติหรือสวนของชาวบ้าน

ผักริมน้ำตามฤดู

ริมตลิ่งยังมีผักพื้นบ้านอีกหลายชนิดที่ขึ้นตามฤดูกาล ชื่อเรียกและชนิดเปลี่ยนไปตามแต่ละท้องถิ่น ถ้าเจอผักที่ไม่รู้จักในตลาด การถามแม่ค้าว่าชื่ออะไรและกินแบบไหนเป็นวิธีเรียนรู้ที่ดีที่สุด ผักแต่ละภาคต่างกันไปตามแหล่งน้ำ ถ้าเทียบกับผักตามฤดูที่แม่ค้าเมืองนครนายกวางขาย ก็จะเห็นว่าแม้เป็นผักพื้นบ้านเหมือนกัน แต่หน้าตาบนแผงไม่ซ้ำกันเลย

พืชที่ขึ้นในนาข้างแหล่งน้ำ

ผักแว่น

ผักแว่นเป็นพืชใบเล็กที่ขึ้นในนาและที่ลุ่มน้ำขัง ใบสี่แฉกเรียงกันคล้ายกลีบดอกไม้ มักกินเป็นผักแกล้มคู่กับน้ำพริกและอาหารรสจัด แต่เพราะขึ้นในน้ำนิ่ง จึงควรล้างให้สะอาดเป็นพิเศษและลวกก่อนกิน

ยอดผักตามคันนา

ในช่วงที่นาเต็มไปด้วยน้ำ ตามคันนามักมียอดผักอ่อนหลายชนิดขึ้นมา ชาวบ้านเก็บมาเป็นผักแกล้มหรือใส่แกงตามที่มี ผักกลุ่มนี้มีให้เห็นในตลาดเพียงบางช่วงของปี และแต่ละแผงมีไม่เหมือนกัน

ผักน้ำในตลาดเช้าและตลาดเย็น

ผักกลุ่มนี้มักวางขายทั้งช่วงเช้าและเย็น คนที่ชอบเดินตลาดตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่างจะได้เห็นผักที่สดที่สุด เรื่องอาหารและบรรยากาศของตลาดเช้าในตัวเมืองพะเยา เล่าถึงจังหวะของตลาดช่วงนั้นไว้แล้ว ส่วนคนที่ไปช่วงเย็น ผักลวกที่วางคู่น้ำพริกในตลาดเย็นที่คนพะเยาแวะซื้อกับข้าวหลังเลิกงาน ก็เป็นทางลัดให้ได้ชิมผักน้ำโดยไม่ต้องปรุงเอง

ผักน้ำกับปลาน้ำจืดเป็นของที่มาจากแหล่งน้ำเดียวกัน คนที่ออกเรือแต่เช้ามืดบางคนก็ทำทั้งสองอย่าง ภาพของคนหาปลาที่ออกเรือลำเล็กกลางกว๊านก่อนฟ้าสาง จึงเป็นอีกด้านหนึ่งของสำรับเดียวกันนี้

ถ้าเห็นพืชน้ำขึ้นอยู่ริมกว๊านหรือในหนองระหว่างเที่ยว ไม่ควรลงไปเก็บเอง เพราะบางพื้นที่เป็นเขตหวงห้าม บางแห่งเป็นที่ทำกินของชาวบ้าน และน้ำบางจุดอาจไม่สะอาดพอ ซื้อจากตลาดดีกว่าทั้งต่อตัวเองและต่อคนในพื้นที่

ผักที่ขึ้นในน้ำและในนาอาจมีพยาธิ ไข่พยาธิ หรือสิ่งปนเปื้อนจากแหล่งน้ำติดมา ก่อนกินควรล้างผ่านน้ำสะอาดหลายรอบ แช่น้ำแล้วถูให้ทั่วทุกซอก และทางที่ปลอดภัยกว่าคือปรุงให้สุกก่อนกิน โดยเฉพาะเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และคนที่ร่างกายไม่แข็งแรง