เวียงลอ เมืองโบราณริมแม่น้ำอิงที่อำเภอจุน
6 ตุลาคม 2569
ท่ามกลางทุ่งนาและแนวต้นไม้ของอำเภอจุน มีเนินดินยาวทอดตัวเป็นแนวโค้ง ดูเผินๆ เหมือนคันนาที่สูงกว่าปกติ แต่ถ้าเดินเข้าไปใกล้ จะเห็นว่ามันเป็นคันดินที่คนสร้างขึ้น ถัดเข้าไปใต้ร่มไม้มีฐานอิฐเก่าโผล่พ้นพื้นดิน บางจุดเหลือเพียงกองอิฐที่มีต้นหญ้าขึ้นแซม
ภาพนี้คือเวียงลอ เมืองโบราณริมแม่น้ำอิงที่ไม่ได้โด่งดังเท่าวัดใหญ่ในตัวเมืองพะเยา แต่เป็นที่ที่ทำให้เห็นว่าดินแดนแถบนี้เคยมีผู้คนตั้งบ้านแปงเมืองมาตั้งแต่ครั้งโบราณ
เมืองที่ตั้งอยู่ริมสายน้ำอิง
เวียงลอตั้งอยู่ในเขตอำเภอจุน ใกล้กับลำน้ำอิง แม่น้ำสายสำคัญของพะเยาที่ไหลออกจากกว๊านพะเยาแล้วมุ่งขึ้นเหนือไปหาแม่น้ำโขง การตั้งเมืองริมน้ำเป็นเรื่องที่คนโบราณทำกันทั่วไป เพราะน้ำคือทั้งแหล่งอาหาร ทางสัญจร และแหล่งน้ำสำหรับไร่นา
เมืองเก่าริมแม่น้ำไม่ได้มีแค่ในล้านนา ทางภาคอีสานริมฝั่งโขงก็มีวัดและชุมชนเก่าแก่หลายแห่ง อย่างวัดศรีมงคลใต้ที่ตั้งอยู่ริมฝั่งโขงของมุกดาหาร ซึ่งสะท้อนแบบเดียวกันว่าผู้คนเลือกตั้งถิ่นฐานตามสายน้ำมาช้านาน
คูน้ำคันดินที่ยังมองเห็นได้
สิ่งที่โดดเด่นของเวียงลอคือร่องรอยคูน้ำและคันดินที่ล้อมรอบตัวเมือง ซึ่งเป็นลักษณะของเมืองโบราณในภาคเหนือหลายแห่ง คันดินทำหน้าที่เป็นกำแพงป้องกัน ส่วนคูน้ำช่วยทั้งเรื่องป้องกันและเรื่องการจัดการน้ำ
ปัจจุบันบางช่วงของคันดินยังเห็นได้ชัด บางช่วงถูกต้นไม้ปกคลุมหรือกลมกลืนไปกับพื้นที่เกษตร การเดินดูจึงต้องใช้สายตาสังเกตแนวเนินและร่องน้ำ มากกว่าจะคาดหวังกำแพงที่ตั้งตระหง่าน
ซากวัดที่เล่าเรื่องศรัทธาในอดีต
ภายในและรอบเขตเมืองมีซากโบราณสถานกระจายอยู่หลายจุด ส่วนใหญ่เป็นฐานเจดีย์และฐานวิหารที่ก่อด้วยอิฐ แสดงว่าพระพุทธศาสนาเป็นศูนย์กลางของชีวิตผู้คนที่นี่ไม่ต่างจากเมืองอื่นในล้านนา
บางแห่งมีการขุดแต่งและบูรณะโดยหน่วยงานด้านโบราณคดี บางแห่งยังอยู่ในสภาพตามธรรมชาติใต้ร่มไม้ใหญ่ บรรยากาศจึงเงียบและเย็น ต่างจากวัดที่ยังมีพระจำพรรษาและผู้คนพลุกพล่าน
ข้อสันนิษฐานเรื่องความเป็นมา
ความเป็นมาของเวียงลอยังมีหลายเรื่องเล่า มีข้อสันนิษฐานว่าเวียงลอเป็นเมืองที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับพะเยา อาจเคยเป็นเมืองบริวาร หรือเป็นเมืองที่ควบคุมเส้นทางตามลำน้ำอิงในช่วงเวลาหนึ่ง และต่อมาก็อยู่ในวงของอาณาจักรล้านนา
รายละเอียดเรื่องผู้สร้างเมืองและช่วงเวลาที่แน่ชัด นักวิชาการยังศึกษาและตีความต่างกันไป ใครสนใจภาพใหญ่ของพะเยาในยุคเดียวกัน ลองอ่านเรื่องชื่อเมืองที่เปลี่ยนจากภูกามยาวมาเป็นพะเยาประกอบ จะช่วยให้เห็นว่าเวียงลออยู่ตรงไหนในเส้นเวลาของเมือง
เดินชมอย่างไรให้โบราณสถานอยู่ต่อไปได้
โบราณสถานแบบเวียงลอเปราะบางกว่าที่เห็น อิฐเก่าแตกง่าย และหน้าดินที่ปกคลุมอยู่ก็ช่วยรักษาซากเหล่านั้นไว้
- ไม่ปีนขึ้นฐานเจดีย์หรือซากอิฐ แม้จะดูเตี้ยและมั่นคง
- ไม่เก็บเศษอิฐ เศษภาชนะ หรือก้อนหินกลับบ้าน ทุกชิ้นเป็นส่วนหนึ่งของหลักฐาน
- แต่งกายสุภาพ หลายจุดยังเป็นพื้นที่ที่คนในพื้นที่เคารพบูชา
- ระวังพื้นที่ต่างระดับและแมลง ใส่รองเท้าหุ้มส้น และพกยากันยุง
- ไม่บินโดรนหรือจัดกิจกรรมใดๆ หากยังไม่ได้ตรวจสอบระเบียบของหน่วยงานที่ดูแล
ถ้าเที่ยวสายประวัติศาสตร์ต่อ ทางขึ้นไปฝั่งเชียงคำยังมีวัดไม้สักแบบไทลื้อที่เชียงคำซึ่งเล่าเรื่องของพะเยาอีกยุคหนึ่งได้ดี
ก่อนเริ่มเดิน แวะอ่านป้ายข้อมูลของกรมศิลปากรที่ติดไว้ในพื้นที่ หรือถามผู้ดูแลว่าจุดไหนเปิดให้เข้าชมได้ แค่นี้การมาเวียงลอก็จะได้ทั้งความเข้าใจและความเคารพต่อสถานที่ไปพร้อมกัน